This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world’s books discoverable online.
It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that’s often difficult to discover.
Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book’s long journey from the publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.
We also ask that you:
+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes.
+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google’s system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
+ Maintain attribution The Google “watermark” you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can’t offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book’s appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.
About Google Book Search
Google’s mission is to organize the world’s information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world’s books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web al| http : / /books . qooqle . com/1
0oba Hegcnba angKr:
As collected by John of Tynemouth, John Capgrave, and others, and first printed, with New Lives, by Wynkyn de Worde a.d. mdxui
NOW RE-EDITED WITH FRESH MATERIAL FROM MS. AND PRINTED SOURCES
BY
CARL HORSTMAN, Ph.D.
EDITOR OF ‘ALTENGLISCHE LEGENDEN '
‘ RICHARD ROLLS OF HAMPOLE,’ ‘ THE SOUTH-ENGLISH LEGENDARY/ ETC.
VOLUME II
OXFORD
AT THE CLARENDON PRESS
MDCCCCI
N/
t
HENRY FROWDE, M.A.
PUBLISHES TO THB UNIV1RSITY OF OXFORD
LONDON, EDINBURGH NEW YORK
CONTENTS
VOL. I
PAGE
Introduction ix
Prologus i
NOVA LEGENDA ANGLIE (De Sancto Adriano—
DeSancto Gundleo) 13-506
VOL. II
NOVA LEGENDA ANGLIE — continued (De Sancto
Guthlaco— De Sancto Wlstano) 1-53 1
APPENDIX I. Roscarrok’s Life of St. Christina . 532
„ II. Additional Lives by John of Tynemouth
(in MS. Bodl. 240) 538
„ . III. Life of St. Fremundus (from MS. Trin.
Coll. Dublin B. 2, 7, &c.) .... 689
1 04.35) I
NOVA LEGENDA ANGLIE.
-M-
f De SANCTO GuTHLACO CONFESSORE \
T^Iebus autem regis Merciorum Ethelredi nobilis quidam nomine U Penwaldus, ex regali progenie ortus, ex vxore sua nomine Tecta * sanctum Guthlacum, seruum dei 8, progenuit. Ea enim hora qua eum dominus vocauit et segregauit de vtero matris sue, celesti pronostico designatus est : Manus enim quasi hominis, rubri nitoris, 5 celitus missa et ad ostium domus extensa, ineffabili fulgore choruscare visa est : que signaculo crucis hostium muniens, felici prefigurauit auspicio quod ille ad ortum procederet 4 qui finali perseuerantia Christi crucem in suo corpore circumferret. Hominum siquidem multitudo miraculi nouitate stupefacta accurrens, tarn inaudite visionis prodi- 10 gium, magnum diuine dispensationis fore misterium asserebat. Cum- que stupore magno secundum varios animi motus opinionibus ambiguis fluctuarent, vna obstetricum de domo egrediens infantem iam natum proclamat. Nato itaque puero, et baptizato, Guthlacus vocatur— quod sonat ‘belli donum* siue ‘bonum donum’ iuxta 15 ydioma8 Anglorum. A deo donatus est parentibus suis vt contra opressores eorum bella gereret ac de illorum victoria triumphales titulos reportaret; vel quia iuxta ‘datum optimum donumque per- fectum descendens a patre luminum,’ contra spirituales nequitias bella gessit et fortiter eos vicit. Erat enim puer facie serenus, et 20 omnibus gratus et acceptus ; vt corda hominum solo aspectu sibi con- ciliaret in gratiam et fauorem. Cum enim vicesimum quartum6 annum attigisset, et sui generis inimicos inualuisse conspiceret, cepit ad militares actus estuare : decoratusque cingulo7 militari, et adiuncds sibi copiis militaribus, cepit in hostiles populos immaniter 25 deseuire, vrbes impugnare, castella subuertere, ac de bellicis actibus
1 Ed. in Surius. This Vita is an old free extract from the Vita by Felix in A SS. Boll. Apr. II. p. 38 (Mabillon III. 357). * T. tecca. * T. dei senium.
4 E. precederet * E. ydiama. • quartum om. in T. 7 E. singulo.
VOL. II. B
2
j&otta legen&a angttc.
inestimabiles 1 fame titulos obtinere. In ipsa tamen crudelitate armorum, hostibus suis misericors erat, eisque de rapinis et predis tertiam partem refundebat Ad memoriam tandem, diuino insdnctu, reducebat exitus dampnabiles regum magnorumque principum de 5 quorum stirpe descenderat, et quod pompa glorie secularis fumus est et vapor ad modicum apparens. Sciebat quia breues sunt dies hominis, finis vero dubius, exitus horribilis, iudex terribilis, pena sine fine. Vocatis autem commilitonibus suis, ait : * Hactenus, inquit, amici mei charissimi, vanitatibus huius seculi militaui : amodo io saluatori meo militane decreui. Eligite vobis ducem, cuius signa sequamini : ego enim sequar dominice crucis signum.’ Et cum nullis precibus a proposito resilire vellet, abiectis armis suis, Rependofi venit, vbi erat monasterium insigne: et accepto clericalis tonsure caractere, monasticis disciplinis se mancipauit ; et nihil omnino bibit 15 quod ebrietatis occasio esse potuit. Psalmos autem et hymnos didicit, atque in scientia sanctorum infra biennium mira facilitate profecit. Erat enim vultu iocundus, humilis in gestu et in incessu, in operibus timoratus, fide firmus, spe longanimis, charitate profusus, mansuetus et mitis, consilio prouidus, et circumspectus in verbis, ao Est enim in Britannia spaciose magnitudinis palus, que a Gronte flumine incipiens, diuersis nemoribus, stagnis, insulis et carectis, variisque fluuialium viarum flexuosis amfractibus distincta, ab austro protenditur et in aquilone circa maris confinia tractu longissimo limitatur. Illuc ergo, accepta a fratribus licentia, veniens, cognouit 25 ab incolis, insulam esse nomine Crouiande, vbi aliqui quandoque inhabitare temptauerant, sed eos monstra heremi 9 et laruales forme demonum territos effugabant Scapha piscatoria in insulam vectus, terram horroris3 et vaste solitudinis ingreditur in die sancti Bar- th olomei apostoli: de cuius mentis specialiter confidens, solus 30 habitare cepit cum duobus iuuenibus, quos secum adduxit. Et edi- ficato modico tuguriolo, pellibus solum crudis et rudibus pro indu- mentis vtebatur. Pane ordeaceo et aqua lutulenta \ post solis semper occasum cum maxima moderatione parsimonie’ vescebatur. Inuidens igitur humani generis inimicus humilitati viri dei, adeo vehementem 35 spiritum temptationis immisit, vt eum in desperationis foueam de- uoluisset, nisi ipsum dominus, per bead Bartholomei merita, miseri- cordie oculo respexisset. Animo itaque constematus et supra quam credi possit turbatus, fugere et desertum deserere disponebat. Sed beatus apostolus dei Bartholomeus visibiliter ei apparens, dixit : 40 ‘ Confortare, inquit, fili, et esto robustus : manum tuam misisti ad fortia, non decet tand proposid professorem modico temptadonis turbine subuerti. Viriliter ergo age et confortetur cor tuuni, et susdne dominum, qui, et si temptari permittat, faciet dbi cum tempta-
1 E. inestimabilis. 9 E. herimi. * E. borons. 4 E. luculenta. 5 E. parcimonie.
De ®ancto <$ut&laco.
3
tione prouentum. Impulsus euersus es, vt caderes 1 : sed oraui pro te vt non deficiat tides tua, et adiutus es : Etenim dominus snpposuit manum suam. Vult dominus temptari quem diligit : ideo visitat eum diluculo et subito probat ilium. Operatur equidem temp* tatio probationem, probatio vero spem, spes autem non confundit. 5 Beatus vir qui confidit in domino, et erit dominus fiducia eius, et brachium ipsius, in tempore tribulationis. Exhibe te, fili, sicut dei ministrum in multa patientia : Si habundat pro Christo tribulatio tua, habundabit et per ipsum consolatio tua. Noli ergo de infirmitate tua timere: spiritus dei est qui adiuuat infirmitatem tuam. Si exurgat 10 aduersus te prelium, si castra demonum, iacta in eo cogitatum tuum, confide in eo : ipse enim est salus populi sui : ipse erit tibi turris for- titudinis a facie inimici.’ Hiis dictis et similibus, apostolus ab oculis eius disparuit. Ille vero confortatus in domino, ab illo die spiritus desperation is nunquam eum in aliquo temptare presumpsit. Die J5 quadam duo filii tenebrarum, transfigurantes se in angelos lucis, ei multa persuasionis instantia ceperunt consulere vt continue per heb- domadam ieiunaret et sic gradum summe perfectionis attingeret. Biduana enim ieiunia et triduana reprobantes, proponebant ei ieiunium Moysi et Helye, atque importabiles abstinentias venera- 20 bilium patrum qui olim conuersabantur in Sithi. Erat enim diabolice persuasionis intentio vt ille prorsus a comestione cessaret sibique mortis exitium diutumitate ieiunii prouocaret Si enim ieiunium regulam modestie et discretionis excedit, subito languet corpus, deficit spiritus, aufertur orationi affectus, operationi 1 effectus, caligat 25 contemplations oculus. Et intelligens Guthlacus diabolice tempta- tions astudam, inuocata Christi virtute, psallebat : ‘ Exurgat deus et dissipentur inimici eius, et fugiant, qui oderunt eum, a facie eius ’ s. Illis ergo flebili vlulatu et mestuosis planctibus aerem implentibus, Guthlacus omnia deinceps diaboli temptamenta contempsit, eiusque 3° suggestiones omnes conculcauit. Elapsis deinde paucis diebus, noctis intempeste silentio irruit in hominem dei Guthlacum infinita demonum multitudo : a terra vsque ad celum, totum aeris elementum implebatur presdgiosis et larualibus demonum formis. Rapiunt eum roonstruosi diabolorum spiritus, extra cellam ducunt, membra eius 35 alligant 4, ipsumque paludibus cenosis et profundis immergunt. Ilium iterum asportantes, per asperrima loca trahunt et per inextricabiles veprium densitates. Cumque pars noctis adhuc maxima superesset, instant verberibus et tormentis vt insulam festinanter deserat; mortis supplicium eidem terribiliter intentantes, si a loco dominationis 40 sue tempesdue * non recedat. Ille autem minas eorum paruipendens6, Christum inuocans cum psalmista dicebat : * Prouidebam dominum in conspectu meo semper, quoniam a dextris est mihi ne commouear * \
1 Cf. Pi. cxviii. 13. * E. operatione. * Ps. lxviii. z. 4 E. aligant
1 E. tempesdue. 9 E. peruipendens. 7 Ps. xvi. 8.
4
jBmm Hegenfla 3ngiie.
Videntes autcm spiritus maligni quod nihil proficerent aduersus constantiam eius ; assumentes eum, flagellis ferreis, et horrendis alarum stridoribus ipsum torquent et cruciant; eundem denique subuectum1 ad nubes, in septentrionali plaga celi constituunt. Et 5 cepit tota celi facies nube caliginosa nigrescere 2 : innumerabiles turbe malignorum spirituum confluunt, captum rapiunt, et ad fauces inferni, miserabiliter affligendo, perducunt Sanctus vero Guthlacus sentiens fetorem 8 gehennalem et estuantes ignis sulphurei globos, omnia que passus fuerat respectu illius angustie leuia reputabat. Hinc xo inde gurgites igneos, inde torrentes grandine glaciali teterrimos celum et terram occupare conspiciens, videt, non sine dolore et gemitu, inter sulphureos vapores ignium, inter uoragines fauillarum inauditos hominum cruciatus et ineffabilium facies tormentorum. Demones vero hiis qui cruciabantur horribiliter insultantes, quasi de viro dei 15 pro suo libitu triumphassent, superbe etprocaciter intonabant : * Ecce nobis traditus es ad cruciatus eternos, ecce in hiis doloribus sine fine torqueberis, quia sedes nostras inuadere presum psisti.’ I lie autem patienter cuncta tolerans, dicebat: ‘Domine deus meus, in te speraui : saluum me fac ex omnibus persequentibus me, et libera 20 me.* Cumque eum in tormenta detrudere4 se pararent3, accessit beatus Bartholomeus apostolus, et cum eo lumen mirabiliter fulgens : cuius splendorem cum demones sustinere non possent, fugam arripiunt et ab oculis eius euanescunt. Quibus iussu apostoli reuocatis districte iniungit vt eum sine omni corporis molestia 25 referant ad locum vnde rapuerant eum. Quod cum suauissime per aera facerent et sine molestia, auditus est chorus psallentium in excelso : 1 Ibunt sancti de virtute in virtutem, videbitur deus deorum in Syon. •’ Hostibus triumphatis in loco habitationis sue repositus, ex ipsa vexatione factus est humilior, feruentior, solicitior, fortior, et 30 cautior. Dum circa matutinas laudes solicitus vice quadam excu- baret, respexit a sinistra duos demones sibi ceteris notiores. Qui cum miserabiliter flerent, et ille causam fletus inquireret, respon- derunt : 4 Quia preuales contra nos in omnibus, teque attrectare aut tangere non audemus ' ; factoque signo crucis euanuerunt ab oculis 35 suis. Quadam nocte viro dei contemplationi et orationibus vacante,
vndique turbarum strepitus et clamor, quasi exercitus irruentis audi- tur— lllis enim diebus Britones Anglorum gentem hostili crudeli- tate vastabant— et cellam vir dei egrediens, et aures erigens, audit quasi populum innumerabilem lingua britannica, quam olim iuuenis 40 in exilio didicerat, loquentem. Demum certatim irruunt populi, et habitaculo eius ignem subiiciunt, ilium rapiunt, acutis hastarum spiculis in aera leuant, eique nunc igne nunc ferro mortem intemp- tant. Ipse vero, demonum has esse illusiones intelligens, dixit:
1 E. subiectum. 8 E. ingressere. 8 T. fetorem sentiens. 4 E. dctraderc. 8 E. sperarent ; T. se pararent. * Ps. lxxxiv. 7.
De Sattcto #ut&Iaco*
5
4 Exurgat deus et dissipentur inimici eius 1 1 : Et 2 ex quo versum ilium attigit: ‘sicut deficit fumus deficiant, sicut fiuit cera a facie ignis/ tota ilia horrenda multitudo cum suis illusionibus quasi fumus euanuit Erat quidam clericus nomine Bertelinus 8, qui sub doctrina beati Guthlaci diuinis mancipatus obsequiis, deo in spiritualibus exer- 5 citiis militabat. Videns ergo spiritus nequitie quod virum dei nulla posset temptatione subuertere, in iam dictum clericum tantum cupidi- datis ardorem immisit, vt dominum ac magistrum suum ferro cogi- taret appetere, vt secretius, illo interempto, labores illius introiret ipsiusque habitationem quasi iure successorio possideret. Pius tamen io Christi famulus, quicquid moliebatur aduersus eum iniquitas, spiritu sancto reuelante cognouit: et clericum ad se vocans, conceptum animi sui seriatim manifesta reuelatione depinxit, quando et4 vbi, quare, et qualiter facinus illud exequi decreuisset expressit. Ille autem deprehensum se sentiens, penitentia ductus pedibusviri dei 15 humiliter se prouoluit, veniam petiit, et obtinuit. Qui postea beato Guthlaco fidelis valde fuit, et secum vsque ad finem vite sue per- mansit, et eum sepulture tradere meruit. Nocte quadam cum vigiliis et orationibus deuotius insisteret, tota insula tremuit : infinita demonum multitudo, assumptis brutorum animalium formis, locum ao intrauit, et intrando circumquaque concussit. Ingrediebantur domum innumere facies bestiarum, leo rugiens, taurus mugiens, vrsus fren- dens, aper gruniens, lupus vlulans, equus hinniens, aries balans, asinus rudiens5, coluber sibilans, vnumquodque animal iuxta nature sue facultatem dentibus siue pedibus aut comibus minas et terror es 25 intentans. Vir autem dei signo cruris se muniens, dixit : ‘ Cur me, inquit, temptas, sathana ? Dominus mihi adiutor est, et ego despiciam inimicos meos6. Heccine est similitudo altissimi, quam tibi olim vsurpare dusus es in deliciis paradisi ? Qui tunc formam dei et similitudinem in superbia presumebas, nunc viliter et 30 dampnabiliter in effigiem brutorum atque immundorum animalium te transformas? Pauperes Christi dampno tuo persequeris: quia quanto grauius supra dorsum eorum fabricaueris, tanto vberiores glorie coronas eis in tuam pemiciem fabricabis. In quamcunque enim speciem te transformas, certus sum quia neque mors, neque 35 gladius, neque vita, neque angeli, neque potestates, neque princi- patus, neque creatura aliqua poterit me separare a charitate dei.’ Hiis dictis, tota ilia fantasia disparuit. Ad ipsius enim vocationem hirundines et cetere aues heremi, pisces etiam stagni, gratanter ac- cesserunt, et siluestria heremi mansuescunt. In primo aduentu 40 hirundinum, quasi prehabita blanda salutatione ab eis, certa nidifica- tionis loca singulis assignauit Ille vero eius scapulis familiariter insidentes, quodam gratulationis applausu viri mansuetudinem 7 fate-
1 Ps. Ixviii. 1. 8 eius Et om. in T. * T. beccelinus. 4 T. eciam.
* r. rudens. * Ps. cxviii. 7. 7 E. mansuedinem.
6
jSottt Legentm angtie.
bantur. Quesiuit autem ab eo vir quidam vnde esset tanta illarum auium confidentia et secura cohabitatio circa ipsum. Qui ait : ( Qui toto corde fugit consortia hominum, non solum ei fere etvolucres,sed omnia cedunt ei ad solatium, et insuper nunquam ei blanda deerit consolatio 5 angelorum.’ Quidam nomine Ethelbaldus de genere Merciorum, generositate spectabilis, cum inualesceret contra eum rex Conredus, eumque prorsus a regni sui finibus exturbaret ; omni humano solatio destitutus, virum dei Gut[h]lacum frequentius visitauit, sperans eius mentis a deo sue infelicitatis obtinere solatium. Angustias autem 10 eius per compassionis 1 affectum non solum sibi communes, sed et proprias Guthlacus faciebat Accidit enim vt Ethelbaldus cum vene- rabili viro Wilfrido nauigio veniret in insulam, quibus de scapha ex- euntibus, Wilfridus duas manicas in scapha dimisit. Beatus autem Guthlacus, dum in oratorio contempladoni vacaret, spiritu sane to 15 docente cognouit, a coruis illas manicas asportari. Quod cum viris illis indicasset, vident coruum in fastigio 9 cuiusdam domus vnam de manicis tenentem pedibus rostroque vellentem. Precipiente viro dei, dimissa manica coruus cidus auolauit Qua recepta, Guthlacus alteram8 sine diladone resdtui pollicetur. Nec mora, tribus vixis ao aduentantibus sanctus Guthlacus occurrit, qui manicam ei obtulerunt inuentam ; quam accipiens, Wilfrido, non parum admiranti, tradidit. In Orientalium Anglorum finibus iuuenis quidam in tantum a demone possessus vexabatur, vt lignis et lapidibusferroque homines appeteret, sua etiam membra vnguibus et -dendbus laniaret, et tres homines eum 25 ligare temptantes interficeret. Quern postquam ad multa sanctorum loca amici casso labore ligatum circumduxissent, et tandem ad Guth- lacuni detulissent, triduum in ieiunio et oratione continuans, et aqua infirmum aspergens, omnem maligni spiritus potestatem exsufflauit, et parendbus sanum et incolumem assign auit. Nobilis quidam, 30 illius exulis Ethelbaldi comes, a demone vexatus, et ad virum dei adductus, cum cingulo Guthlaci accinctus fuisset, maligni spiritus tota prodnus cessauit vexatio. Cum abbas quidam virum dei visitare proponeret, duo sui clerici licentiam acceperunt ab eo, simulantes quedam negotia se habere quibus eos necessario presentialiter oporte- 35 bat interesse. Venientes ergo ad domum cuiusdam vidue, crapule, ebrietati et impudicide dampnabiliter indulsere. Guthlacus vero tur- pitudinem clericorum, spiritu sancto reuelante, et verba et opera eorum cepit ita indicare abbad, ac si iuxta clericos constitutus fuisset. Reuersus abbas ad monasterium, cepit vidue nomen clericis 40 exprimere, et locum et tempus et verba et opera et omnium actuum circumstantias seriatim intimare. Quod illi audientes, tanquam con- fusi veniam humiliter postulabant De quodam monasterio duo fratres ad visitandum virum dei et verba saluds audiendum 4 venientes, detulerunt secum duo flascula potu plena : sed in itinere in sabulo re-
1 E. compassiones. 9 E. vastigio. * E. alteteram. 4 r. audienda.
De $ancto ®utfclaco.
7
ponentes T, cespitibus absconderunt, vt in reditu laboris solatium inde habere possent. Cumque illis celestis verbi pabulum ministrasset Guthlacus, (quadam materia id offerente) subridendo dixit : ‘ Quare, inquit, filioli mei, non attulistis vobiscum ilia duo flascula, que glebis operuistis et sabulo infodistis ? ’ Quo audito, stupefacti et confusi 5 culpam confitentes, veniam petunt. Omnes enim morbo laborantes,
maligno spiritu vexati, necessitatis angustia vel peccati sarcina grauati, ad virum dei venientes de tribulatione solatium, in ambiguis consilium, de dolore gaudium, de peccato remedium reportarunt. Quidam comes prefati Ethelbaldi spina pedem transforatum habens, 10 a planta pedis vsque ad lumbos tanto tumore turgescere cepit, vt de vita ipsius omnes eius angustiam videntes desperare possent. Et exuens Guthlacus cilicium, in quo solebat orare, ipsum circumdedit : dictoque citius spina de pede prosiliens, tumor in momento subsedit, et doloris angustia conquieuit. Quidam episcopus nomine Hedda 15 cum esset in itinere videndi Guthlacum ; clericis eius austeritatem vite viri dei et humilitatem commendantibus, Wilfridus quidam, in proximo se sciturum dixit9 si talis esset qualem eum fama predi- caret. * Ego, inquit, diu conuersatus sum apud Scotos, vbi vidi pseudo- anachoritas simulatorie sanctitatis speciem pretendentes, alios etiam 20 noui sancte religionis verissimos professores. Vsu ergo et experi- entia sciam discernere, ex quo Guthlacum videro, si in veritate ambulat, si talis est operibus qualem eum fama commendat.’ Cum ergo episcopus ad virum dei venisset, et se mutuo salutassent multa- que de sacro eloquio contulissent, respiciens Guthlacus clericum ilium, 35 dixit : * Fra ter, inquit, Wilfride, quid tibi nunc videtur de homine isto, quern te hodie iudicaj*e heri promisisti ? ’ I lie rubore confusus et ad- miratione, in terrain humiliter se prostrauit, veniam petiit, et accepit. Episcopus vero Guthlacum ad sacerdotii gradum promouit ; et quod a conuersionis sue initio pro aliquo mortalium facere non consensit, 30 inuitus et coactus cum episcopo in mensa discubuit Erat in diebus illis quedam virgo nomine Edburga, filia regis Adulphi, monialium Christi venerabilis abbatissa, que plumbeum sarcophagum 8 linthe- umque delicatum interius inuolutum deuote beato Guthlaco trans- misit, supplicans humiliter et obnixe vt se in eo 4 die obitus sui per- 35 mitteret sepeliri. Illud etiam addidit et affectuosa supplicadone rogauit, quatinus, quis ei esset in ilia solitudine successurus, eidem predicere dignaretur. Tandem vix oblationem5 suscipiens, sancte virgini significant : ilium adhuc esse gentilem qui ei succederet, et in proximo baptizandum. Et factum est ita : Nam vir quidam nomine Cissa 4° post beati Guthlaci exitum fidem Christi suscepit, et eidem succedere meruit. Videns tandem Guthlacus Ethelbaldum diuturnitate exilii fatigatum et prorsus animo constematum, cepit eum salutaribus
1 E. reponenter. 2 ont in T. 3 T. sarchophagum. 4 eo om. in E.
8 E. olbationem.
8
Boba le^enua attgl it.
monitis a lapsu desperationis erigere, dicens : 4 Noli, inquit, fili chari s- sime, de Christi bonitate diffidere ! si dominus tibi ad tempus abs- tulit substantiam temporalem, totum hoc tibi cedere faciet ad salutem. Celestis equidem medicus non semper dulces, sed amaras porrigit 5 potiones. Si te corripuit dominus, sustine patienter. Viriliter age et confortetur cor tuum : bonus est dominus sperantibus in se. Scias quia oraui pro te : et in proximo faciet dominus de persequentibus te iudicium; non in arcu nec in gladio, sed in dei virtute, non in sudoribus bellicis, sed in lachrimis et orationibus meis quas tibi com- io patiendo in oculis aldssimi effudi, tui regni solium et gloriam obtinebis. Morietur in proximo qui te persequitur, et superbia eorum qui te oderunt ad nihilum deueniet, tanquam aqua decurrens. Tu vero, cum tibi benefecerit deus, noli esse ingratus.’ Appropinquante die obitus sui, vocato Bertelino 1 de quo mentionem ante fecimus, dixit : 15 4 Ad laborum meorum, fili, stipendia vado ; bonum est mihi dissolui et esse cum Christo.’ Et post multa verba iniunxit ei vt sororem suam Pegam 8 affectuosius salutaret ; et adiecit : 4 Rogabis, inquit, illam vt corpus meum sepeliat Ideo enim vitaui aspectum eius in hac vita, vt in etema nos inuicem videamus.’ Et ait ad eum discipulus eius : 20 4 Adiuro te, inquit, pater, per misericordiam Christi, vt mihi apertius reuelare digneris quid sit quod a prima cohabitatione quam tecum habui, singulis diebus mane et vespere te cum alio loquentem, mutuosque sermones audiui, et cum quo verba faceres ignoraui.’ 4 Instat, inquit ille, fili charissime, nouissimus mihi dies, nec mentiri 25 expedit, qui a prima conuersione mea omne mendatium declinaui. Scias autem : ex quo ad hanc heremum me contuli, semper mane et vespere angelum mee consolationis habui, qui Isidores et temptation es meas celesti solatio releuabat. Predicebat futura, demonstrabat ab- sentia ; et archana celestia, que nec licet nec expedit mihi loqui, 30 celitus indicabat. Hec autem, fili, sub silentio claude, nec attemptes ea cuiquam 8 mortalium, nisi sorori mee Pege et Egberto anachorite, vllo vnquam tempore reuelare.’ Cum hec et alia multa dixisset, tanta de ore ipsius odoris suauitas exalauit, ac si aliquis flores roseos sparsisset aut balsamum effudisset A media quoque nocte vsque 35 ad auroram totam domum candor lucis inestimabilis circumfulsit. Oriente vero luce, dicit ad discipulum suum Berthelinum : 4 Tempus est) inquit, fili, vt ad Christum transeam.’ Et extensis ad celum oculis et manibus, tertio idus aprilis, obdormiuit in domino. Vidit autem frater ille Berthelinus quasi turrim igneam a terra vsque ad celum 40 erectam, cuius tanta claritas erat, quod in comparatione illius Solaris splendor luce ilia inferior pallescebat. Veniens ergo ad insulam Pega soror viri dei sentit totam habitationem supra omnem fragrantiam aromatum suauitate incomparabiliter redolentem : sepultoque sancto Guthlaco in eius oratorio, ad propria remeauit. Vicesimo quarto 4 1 T. beccelino. 8 E. pagam. * E. cuique. 4 In Felix he leaves off at 24.
De &ancto ©utfjteco.
$
vite sue anno militie, vt premittitur, se dedit, et octo annis in ilia ferocitate et vanitate permansit; et quindecim annis in solitudine vitam deo placentem duxit. Elapso vero post obitum eius anni circulo, cum soror eius vna cum religiosis presbiteris corpus sanctum decentius collocare vellet, totum corpus integrum et incorruptum, 5 dormienti magis quam mortuo similius inuenitur. Brachia enim et digiti ita flecti et duci poterant, ac si humores, spiritu mediante, per venas excurrerent, neruique nihil in morte beati viri de sue viuaci- tatis efficatia perdidissent. Omnia autem vestimenta, quibus erat inuolutus, omnino intemerata, pristino candore splendebant. Et 10 corpus eius super terram in tumulo cum magna exultatione et gaudio locatum est. Audito vero obitu viri dei, Ethelbaldus exul nimio dolore correptus, cum multis lachrimis venit ad sepulchrum sancti viri, dicens : 1 0 mi pater, ego infelix exul quo ibo ? quid faciam ? quo me vertam ? Nunc primo me miserum et exulem recognosco. Non 15 deseras, pater Guthlace, hunc desertum, hunc exulem abiectum, filium doloris, vagum et profugum, expositum periculis et torment is.’ Hiis et multis aliis cum planctu et gemitu dictis, elapsa magna noctis parte vidit oratorium circumfusi luminis splendore mirabiliter irra- diation, beatumque Guthlacum celesti fulgore splendentem, et hec 20 verba sibi dicentem : ‘ Fili charissime, dominus te respexit : confide et confortare, quia infra biennium labores tui finem habebunt, et recu- perabis in honore et gloria regnum tuum.’ Et dum sanctus longitudi- nem dierum [suorum] viteque finalem metam et alia que ventura erant quasi ad oculum declararet, et ille signum quereret, addidit sanctus : 25 * Signum hoc et indicium tibi sit, quia die crastina ante horam tertiam habitatores huius loci citra spem eorum vberi alimentorum consola- tione gaudebunt’ Quod cum Ethelbaldus impletum videret, spiritum prius vacillantem in spe et fiducia stabiliuit. Nec mora, deus persecu- torem eius de medio abstulit, exterminauit inimicos eius, et ante bien- 30 nium plenitudinem regie potestatis obtinuit Cepit enim locus, vbi sepultus est Guthlacus, innumeris choruscare miraculis : Omnes enim in fide Christi et sancti confessoris reuerentia de suis necessi- tatibus remedia petentes, sui voti efficaciam consequti sunt. 1 Con-
cessit autem rex Ethelbaldus, sicut viuenti Guthlaco promiserat, 35 absolutam, liberam et quietam illius insule sancto dei et eius succes- soribus mansionem : adiecitque regia munificentia, vt iure per- petuo et inconcussa possessione obtinerent quinque miliaria regionis illius ad orientem, id est vsque ad fossam que vocatur ‘ Asendic/ et tria ad occidentem, quinque vero ad meridiem, et quinque ad aqui- 40 lonem. Hec autem omnia ab omni exactione et consuetudine seculari prorsus exemit, plenamque in omnibus libertatem sigillo regali, in episcoporum et procerum presentia, confirmauit. Et quia locus palus- tris insolidus erat nec molem edificationis lapidee sustinere posset,
1 Cf. Ordericus Vitalis H. E., Ingulf Hist, (in A. SS. Boll. p. 50).
IO
iSotm legenDa angtte.
ingentes palos ex quercubus maximis fieri precepit, terreque infigi ; terrain quoque solidam iussit nouem miliaribus per aquam afferri : et sic, vsus ligneo fundamento, ecclesiam incepit, et conuentum monachorum instituit; locumque magnificans beneficiis, edificiis1, 5 ornamentis, vsque ad diem obitus sui ab iilius cenobii veneratione,
defensione et promotione non cessauit. 8 Sanctus enim Guthlacus
tam irremisso famulatu deo seruiuit, vt * nunquam in iliius ore nisi Christus, nunquam in iilius corde nisi pietas, nihil in iilius animo nisi charitas, nisi pax, nisi miser icordia, nisi indulgentia permansit. io Nemo vnquam ilium vidit iratum, nemo superbum, nemo merentem ; sed vnus idemque semper permanens, letitiam in vultu, gratiam in ore, suauitatem in mente, prudentiam in pectore, humilitatem in corde preferebat4. Potestatem autem magnam super immundos spiritus a deo accepit, adeo vt eos edificia construere cogeret, et quendam 15 spiritum in olla suabulliente includeret. *Quadam autem die ap- paruerunt ei humano habitu demones duo, dicentes : 1 Nos experti sumus te, et fidei tue valitudinem comperimus, perseuerantiamque patientie tue inuincibilem probantes, variarum artium aduersus te arma suscepimus : propterea tibi insultare vltra 6 desistere cogimur 7 ; 20 et non solum propositi tui vias disrumpere nolumus ", sed te anti- quorum heremitarum conuersationes erudiemus. Moyses enim et Helyas, et ipse saluator, primo omnium ad ieiunii fastigia conscen- derunt9: Sed et famosi illi monachi habitantes Egyptum, humane infirmitatis vitia abstinentie framea interimebant Et iccirco, si tu vis 25 ante commissa crimina abluere, imminentia necare 10 ; carnem tuam abstinentie flagellis afflige, et animi tui insolentiam ieiuniis frange. Quanto enim in hoc seculo frangeris, tanto in perpetuum solidaris11 ; et quanto in presen ti affligeris, tanto in futuro gaudebis : Nam cum ieiunio prostratus iacueris, tunc excelsus coram deo eleuaris. Ieiunium 30 ergo non bidui aut tridui ; sed septenarum dierum valida castigatio, ieiunium est Sicut enim sex diebus deus mundi plasma formauit [et]12 septimo requieuit, ita etiam hominem decet sex diebus per ieiunium spiritu reformari, et septimo die comedendo 18 carai requiem dare/ Hiis auditis beatus Guthlacus exurgens, psallebat : ‘ Conuer- 35 tantur inimici mei retrorsum/ Quo dicto, hostis velut fumus vacuas in auras euanuit. Tunc assumptaordeacei panis particula victum suum quotidianum vesci cepit. Maligni vero spiritus contemptos se videntes, lachrimoso clamore et flebili vlulatu, diuersis singultibus plangentes,
aerem questibus impleuerunt. Floruit autem circa annum domini
40 septingentesimum sextum u.
1 E. edeficiis. 2 From the Vita by Felix. 3 E. vt nunquam in iilius corde nisi pietas; nihil in iilius animo nisi charitas, vt nunquam in iilius ore nisi Christus, nisi pax, &c. 4 E. perferebat. 8 From the Vita by Felix ; the
same miracle was, however, told before. 6 T. ulttra. 7 al. conamur. 8 E. volumus. 9 E. concenderunt Au T. necare ; E. vitare. ,l E. soiidaberis. 13 om. in T. E. 13 E. commedendo. 14 Collect : (O) felix diuino munere.
De $ancto $ utWaco.
II
IT Narratio l.
Legitur enim in quodam libro de miraculis sanctorum 1 quod quidam magister festum sancti Bartholomei in omni anno solempniter cele- brabat Cui predicand diabolus in specie cuiusdam puelle admodum speciose apparuit. Qui2 iniectis in earn oculis, ad prandium inuitauit. Qui dum in mensa consisterent, et ilia in amorem suum eum allicere 5 niteretur, beatus Bartholomeus in specie peregxini pre foribus affuit, et vt amore sancti Bartholomei introduceretur, obnixius flagitauit Cui cum panis mitteretur, ille hunc accipere recusauit. Rogauit tamen * magistrum per nuncium vt sibi diceret quid magis in homine proprium esse putaret. Quod4 cum ille risibile diceret, puella re- 10 spondit : ‘ Immo peccatum cum quo homo concipitur, nascitur atque viuit’ Cui Bartholomeus respondit quod ille bene intulit : sed mulier profundius indagauit Secundo peregrinus magistro misit vt sibi diceret quis locus vnius pedis esset vbi deus maiora miracula osten- disset. Cui cum ille diceret: ‘ locus crucis in quo deus mirabilia 15 operatus est,* ilia ait : ‘ Immo caput hominis, in quo [quasi] minor mundus existit.’ Vtrorumque sententiam apostolus approbauit. Tertio quesiuit quanta distantia esset a summo celo * vsque ad pro- fundum infemi. Cui cum magister se nescire diceret, ilia ait : i Modo video quod precipitor ; sed ego hoc noui, quia de altero ad alterum ao decidi.’ Et ctun magno eiulatu se in abissum precipitauit. Et cum quererent peregrinum, minime inuenerunt. "Episcopus quidam, religiosam agens vitam, beatum Andream supra ceteros sanctos in veneratione habebat, ita quod in cunctis suis operibus hunc semper titulum preponebat : ‘ Ad honorem dei et beati Andree.’ Inuidens 25 igitur sancto viro hostis antiquus, ad eum decipiendum tota calliditate se contulit: seque in formam mulieris pulcherrime transformauit. Venit ergo ad palatium episcopi, asserens se velle confiteri eidem. Mandat episcopus vt suo penitentiario confiteatur, cui plenitudinem tradiderat potestatis. Renunciat ilia quod nulli hominum nisi sibi 30 secreta sue conscientie reuelaret Sicque victus episcopus earn ad se venire precepit. Cui ilia : * Obsecro, domine, miserere mei. Ego enim in annis puellaribus, vt cernitis, constituta, et a puericia delicate nutrita, necnon et regia stirpe progenita, hue in peregrino habitu sola veni Nam pater meus rex, vtique valde potens, cuidam magno 35 principi me volebat in coniugium sociare : cui respondi quod omnem thorum abhominarer maritalem, quia virginitatem meam Christo in-
Guthlacus, quem (mane et) uespe(re) consueuit angelus ui(sere, cum) quo d(ulce) miscens colloquium, futur(orum te) fecit prescium secretique celestis con(scium). Ora pro nobis.
Deus qui glorioso confessori tuo atque sacerdoti Guthlaco cotidiana uisitacione angelica, eterna sui laboris premia reuelare dignatus es, presta quesumus ut . . .
1 Ex Leg. Aurea, p. 545. * L. A. quam. 1 L. A. turn. 4 L . A. Cui.
c. i. die. risibile. • JL A. celi. 6 Cf. Legenda Aurea, S. Andreas, p. 19.
12
Bona legenDa angtte.
perpetuum dedicaui : et ideo nunquam possem in carnalem copulam consentire. Denique sic arctata quod oportebat me eius voluntati obedire, aut certe diuersa subire supplicia, latenter fugam inii, magis eligens exulare quam sponso meo fidem infringere. Audiens vero 5 vestre sanctitatis preconium, sub alas vestre protectionis confugi, sperans me apud vos locum reperire quietis, vbi possim contempla- tion is carpere secreta silentia presentisque vite vitare naufragia et perturbationes mundi fugere perstrepentis.* Admirans in ea epi- scopus nobilitatem generis, pulchritudinem corporis, tarn immensum xo feruorem, et tante eloquende venustatem, placida et benigna voce re- sponds : * Esto secura, filia, ne formides : quia ille ob cuius amorem te et tuos et tua tarn viriliter contempsisti, tibi ob hoc et in presenti cumulum grade et in futuro plenitudinem glorie largietur. Sed et ego seruus eius me et mea tibi offero : eligas vbi tibi placuerit mansionem. 15 Volo autem vt hodie mecum prandere debeas.’ * Noli, inquit, pater, noli de hac re me rogare : ne forte ex hoc aliqua mali suspicio pro- ueniret et nitor fame vestre denigrationem aliquam pateretur.’ Cui episcopus : 1 * Plures erimus et non soli : et ideo nullum male sus- picion^ scrupulum in aliquo potent generari.* Venientes itaque 20 episcopus et ilia ad 1 mensam, ex opposito consederunt, ceteris resi- dentibus hinc et inde. InLc hdit in earn crebro episcopus, ei usque faciem non desinit intueri et pulchritudinem admirari. Sicque dum oculus figitur, animus sauciatur, et dum faciem eius minus caute intuetur, antiquus hostis cor eius graui iaculo vulnerauit. Perpendit 25 enim hoc ipse diabolus et pulchritudinem suam cepit magis ac magis augere. Iamque episcopus proximus erat consensui vt earn de illicito opere attemptaret quando possibilitas se offerret. Tunc subito quidam peregrinus ad osdum crebris ictibus et magnis clamoribus affuit, sibi postulans aperiri. Cumque sibi aperire nollent et ille clamoribus 30 et ictibus nimis eis fieret importunus, interrogat episcopus mulierem si ingressum illius peregrini hominis acceptaret. Cui ilia dixit :
* Proponatur sibi aliqua quesdo sads grauis : quam si enodare sciuerit, admittatur ; si autem nescient, tanquam inscius et indignus ab episcopi presentia repellatur.’ Fauent omnes eius sentende *, et 35 ait episcopus * Quis nostrum tarn sufficiens est quam vos, o domina, que ceteros et eloquentia preceditis et sapientia nobis omnibus3 rutilatis ? Vos igitur hanc proponite questionem.* Tunc ilia dixit :
‘ Interrogetur quod est maius miraculum quod deus vnquam in parua re fecit.* Interrogatus de hoc peregrinus, per nuncium dixit : * Diuer- 40 sitas et excellentia facierum. Inter tot enim homines qui fuerunt ab initio mundi et vsque ad finem futuri sunt, duo reperiri non possunt * quorum facies per omnia similes essent. In ipsa quoque tam
1 E. ab. 9 L. A. adds : et quis sufficiens esset hanc question cm proponere
sciscitantur. Cumque nullus inveniretur, ep. dixit 3 L. A. adds amplius.
4 L. A. possent.
De §ancta Helena.
13
minima facie deus omnes sensus corporis collocauit.’ Audientes autem omnes responsionem admirati sunt. * Proponatur, inquit ilia, sibi secunda questio grauior, in qua melius possumus eius sapientiam experiri. Queratur ab -eo vbi terra sit altior omni celo/ Percunctatus de hoc peregrinus, respondit : 1 * * in celo empireo, vbi residet corpus 5 Christi. Corpus enim Christi, quod est altius omni celo, est de nostra carne formatum. Porro caro nostra substantia est quedam terrea. Cum igitur corpus Christi super omnes celos sit et de nostra came originem dux[er]it \ caro autem nostra de terra sit condita, constat quod vbi corpus Christi residet, ibi proculdubio terra altior celo manet/ 10 Cumque omnes responsiones * eius mirabiliter approbantes sapien- tiam eius magnifice laudarent, ilia dixit : ‘ Fiat illi tertia questio grauissima et occulta et ad soluendum difficilis et obscura, yt sic eius sapientia tertio comprobetur et dignus sit vt ad mensam episcopi merito admittatur. Queratur igitur ab eo quantum spacium8 sit a 15 terra vsque in celum/ Requisitus de hoc peregrinus dixit : ‘ Vade ad eum qui te misit ad me, et de hoc eum diligentius percunctare. Ipse enim melius me hoc nouit, et ideo tibi de hoc melius respondebit : nam ipse illud spacium mensurauit4 * quando de celo in abissum cecidit; ego autem de celo nunquam cecidi et ideo illud spacium 20 nunquam taliter mensuraui. Non est enim mulier, sed diabolus, qui se posuit in similitudinem mulieris/ Audiens hoc nuncius, vehe- menter expauit, et ea que audierat coram omnibus recitauit. Miranti- bus itaque omnibus et stupentibus, antiquus hostis de medio eorum euanuit. Episcopus autem ad se rediens, amare redarguit seipsum 25 et de perpetrata culpa veniam lamentabiliter precabatur. Misit itaque nuncium vt peregrinus introduceretur : sed nequaquam amplius inuenitur. Tunc conuocato populo ordinem rei geste eis episcopus exposuit, precepitque vt omnes ieiuniis et orationibus insisterent, si forte dominus alicui reuelare dignaretur quisnam ille peregrinus 30 fuerit qui eum a tanto periculo liberauit. Reuelatum est ilia nocte episcopo quod beatus Andreas fuerit, qui pro liberatione ipsius episcopi se posuerit in habitu peregrini. Cepit ergo episcopus in de- uotionem beati Andree magis crescere ac eum exinde in reuercntia plus habere. 35
IT Incipit prefatio in vitam sancte Helene regine8.
SOlent diuersi diuersa sentire de hac sanctissima muliere eiusque origine ac vite cursu : vnusquisque enim, vt apostolus ait, in sensu suo habundat. Vnde et aliqui ipsam ‘ stabulariam ’ asserunt ac infima
1 T. E. duxit * L. A. responsionem. 3 L. A. quanti spatii. 4 E.
mensurauerit. 8 This life is wanting in T. ; cf. the Life by loscelin de
Fornesio in MS. Bodl. 940, Corp. Chr. Coll. Cbr. 259. The life is made up from
different ingredients, Galfrid Monmuthensis, Acta $. Silvestri, Historia de
Inventione Cruris, Historia trium regum ^ed. E. E. T. S. 4887).
14
Bona legen&a angtie.
stirpe progenitam; hoc idem sentit Ambrosius, sic inquiens intra cetera : ‘ bona stabularia, quam Christus de stercore leuauit ad regnum.’ Ego vero illam nequaquam existimem fuisse stabulariam, nisi forsan tropologice loquendo illius imitator esset stabularii cui in euangelio 5 Samaritan us ille ac omnium dominus vulneratum ilium qui inter Hierusalem et Ierico incidit in latrones, fidelius tradidit custodiendum atque curandum — talem namque se fuisse stabulariam indigentibus sedule ministrando, sequens ad plenum nos docebit historia. Illam insuper et opinionem qua multi earn clam patriam fugisse affirmant 10 ac raptam apud Romam ab imperatore, aut aliqua talia sompniis similia, mihi, vt rear, minus placent, cum talis opinio non tarn ipsius tarn sanctefemine denigraret famam, quam ipsumquoquenobilissimum Constantinum spurium ac extra sponsalia genitum comprobaret ; cum tamen ipsum hire hereditario culmen ascendisse imperatorium 15 neminem lateat Sed ipsis forsan qui ista scripserunt, talia placue- runt quia potiora et veriora inuenire minime potuerunt. Nos vero antiquas reuoluentes historias, ea que conuenientiora sunt magisque autentica, (resecatis superfluis) potestad obediendo in medium, vt postea patebit, salua meliore fide proferre curauimus.
H De sancta Helena regina. !
30 T T Elena sanctissima femina, christiane religionis basis firmis- sima ; ex marito imperatrix, ex patre regina ; Cloelis regis Britannie vnica fuit filia. Gens quippe britannica, longo tempore in- numeris erroribus implicata ac idolis seruiens surdis et muds, tartaree potestati subdita paulo ante hec tempora : ad veram tandem chris- 35 dane fidei religionem tempore Lucii regis deo operante peruenit.
1 Is siquidem Lucius, ex patre Coillo opdme indolis puer, in iuuenili etate senilem animo caniciem moribus preferebat. Qui cum defuncto patre regni diademate insignitus fuisset, exitum suum preferri volens principio, a spiritu sancto edoctus epistolas Eleutherio pape humiliter 30 direxit, petens vt ab eo fidem Christian am recipere mereretur. Beatus ergo pondfex ille, comperta eius maxima deuotione, duos j religiosissimos viros, Fugacium videlicet et Damianum*, ad ilium misit : qui mox verbi dei incamatione[m] dulcius predicantes, ipsum sacro bapdsmate abluerunt et ad Christum conuerterunt. Nec mora 35 concurrentes vndique totius nadonis populi regis exemplum inse- quuntur, eodemque salutari lauachro mundad, celesti regno resd- tuuntur ; destructisque vndique templis demoniorum, et eorum loco ecclesiis vbique erecds 8 didssimeque dotatis, in toto regno fides vigebat catholica. Ipso denique rege Lucio in fide catholica feliciter defuncto,
40 tamen sine sobole que sibi succederet, illico post eius mortem dis- sidium ortum est inter Britones ; multis denique vi regnum illud inua-
1 Ex Galfr. Monm. IV. 19 ; V., with additions. * G. M. Faganum et Duvia-
num. 3 E. e ratio.
i5
De $amta Helena.
dentibus, vnus tandem Asclepiodotus nomine, dux Comubie, Ro- manum quendam Allectum nomine, qui tunc regni sub Romanis gubernator fuit, prelio vicit, et regni diadema sibi imposuit In quern scilicet Asclepiodotum prefatus Cloel1, pater sancte Helene et dux Colcestrie, fortius insurgens, conserto prelio ipsum peremit, regnique 5 diademate sese insigniuit. Cuius tamen temporibus vtmultum extincta est in regno Britannie fides catholica : A tempore namque predicti Lucii qui primus fuerat inter Britones rex chrisdanus, regnum britannicum vsque ad prefatum Asclepiodotum Romanis, qui gentiles erant et pagani, pro maiori parte fuerat subiectum. Porro 10 ipso Asdepiodoto (vt diximus) a Cloele perempto, cum eiusmodi vic- toria senatui romano nunciata fuisset, gauisus est valde propter ipsius Asclepiodoti mortem, qui in vita sua romanam semper turbauerat potestatem. Recolentes quoque dampnum quod de amisso regno habuerant, legauerunt illuc Constancium senatorem, qui Hispaniam 15 ipsis subdiderat, virum vdque sapientem et audacem, et qui pre ceteris rem publicam augere laborauerat. Porro Cloel Britonum rex et Helene pater, cum ipsius aduentum comperisset, timuit ei prelia ingerere, propter eius maximam preliandi famam multiplicesque victorias. Vt igitur intra insulam Constancius applicuit, direxit Cloel legatos suos 20 ad ilium, petiuitque pacem et subiecdonem promisit, eo pacto vt regnum Britannie possideret, nihilque aliud preter solitum tributum romane dignitati solueret. Hoc itaque nunciato, acquieuit Constan- cius, pacemque recepds obsidibus confirmauerunt Deinde paulo post grauissima infirmitas occupauit Cloelem, ipsumque intra8 dies 25 octo morte affecit Quo defuncto insigniuit se Constancius regni diademate, duxitque filiam Cloelis, ipsam de qua loquimur sanctam Helen am, cuius singularis pulchritudo prouinciales puellas facile superabat ; nec vspiam reperiebatur altera que in musicis instru- mentis siue * in liberalibus artibus ilia docdor haberetur. Caruerat 30 enim pater altera sobole que regni solio podretur ; vnde et earn ita laborauerat docere, et moribus atque virtudbus exercerc, vt post patris obitum regnum facilius regere et tractare valeret. In fide insuper catholica etsi aliqualiter instructa atque edocta, non tamen, in quantum reperire potuimus, adhuc sacri bapdsmatis vnda extidt 35 perfusa ; sed tamen representabat in sua conuersatione gloriosa sacri bapdsmatis misteria *. Erat namque humilis et pudica, prudens et pacifica, cunctis earn considerandbus amabilis et gratiosa, ac bonis operibus plenissima. Cum igitur illam in thori societatem accepisset Constancius, generauit ex ea filium quern appellauit Constandnum,0 et 40 alios sex filios, filiamque nomine Constanciam. Ipse vero Constan- cius, cum regno Britannie aliquamdiu podretur, Romam reuersus, propter suam maximam nobilitatem et prudendam vna cum Galerio
1 a/. Coel. * E, inter. * E. suis. 4 E. miseria. added.
i6
iMa Legeittm angtte.
imperator creatus est : partiti sunt etenim inter se imperium, vnde et Galerius Illiricum cum tota Asia obtinuit, Constancius vero Gailiam, Britanniam, et totam Hispaniam gubernandas accepit.® Qui paulopost Britanniam rediens, post annos vndecim apud Eboracum morti 5 subiacuit et regnum fiiio Constantino reliquit, Qui vt honoris solio potitus est, cepit infra paucos annos probitatem maximam habere ; leoninam ferocitatem in aduersarios, coiumbinam simplicitatem in amicos ostendere, iusticiam inter populos exercere ; latronum rapa- citatem compescere, tyrannorum seuitiam conculcare, ac pacem vbique 10 renouare studebat et confirmare. Helena quoque sanctissima mater eius et ipsa cum fiiio regnum strenuissime et prudentissime gubernans, bonis operibus iugiter insistebat : et post obitum Con- stancy a lege viri soluta, vsque ad mortem omnem amplectens sancti- moniam in sancta viduitate permanebat. Ea 1 denique tempestate, 15 dum ipsa cum fiiio Constantino adhuc in Britannia ageret, Maxencius quidam tyrannus romanum imperium sibi vsurpabat, et Constantinum hunc magnum ac nobilissimum virum, (licet post patris obitum propter eius maximam probitatem vno omnium consensu imperatorem electum,) imperio priuare satagebat ; ac interim nobilissimos viros ao exheredans, pessima tyrannide rempublicam opprimebat. Ad cuius postea compescendam seuitiam et exterminandam tyrannidem Con- stantinus ab omnibus importunis clamoribus Romam aduocatus est Qui mox reipublice consulens eorumque necessitatibus, cupiensque iure sibi relictum recuperare imperium, cum maximo ac fortissimo 35 Britannorum exercitu vna cum matre Helena et sorore Constancia Romam properauit, (superatoque Maxentio tyranno) illam sibi subiugauit : et sic postmodum infra breue totius mundi monarchiam obtinuit. a Interea hec mater eius Helena sanctissima mulier cum suis nepotibus, Constantini filiis, apud Bizantiam ciuitatem, que postea 30 Costantinopolim (!) appellabatur, aliquamdiu commorata est, vbi ab impiis Iudeis circumuenta, Christianam, quam prius vel modice indue rat, fidem pene totam amiserat et iudaice perfidie fortius ad- herebat: ad ipsius tamen secte iudaice finalem (deo disponente) destructionem, non ad eius incrementum et exaltationem. Constan- 35 tinus vero, adhuc erroribus gentilium implicatus, dum ecclesie chris- tiane atrox persequutorfuisset et plurimas sanctorum martirum strages dedisset ac populum innumerabilem per omnes prouincias variis pe- narum generibus interfici fecisset, vltionem sentiens diuinam elephan- tie morbo percussus est. Cui cum vniuersa medicorum et magorum 40 agmina subuenire non possent, Capitolii pontifices hoc dederunt con- silium vt quedam piscina sanguine infantium repleretur, et in illo calido sanguine Augustus lauaretur, et sic sanitatis beneficium conse- queretur. Quod quidem facinus cum abhorruisset, in ipsa nocte
1 E. Eo.
8 Cf, Acta S. Silvestri (abr. in Vine. Bell., Leg. Aur.).
De $ancta Helena.
17
apparuerunt sibi apostoli Christi Petrus et Paulus, eique quod sani- tatem a deo propter suam pietatem sacra baptismatis vndaa Siluestro papa perfusus consequuturus 1 esset intimarunt. Beatum igitur Silues- trum aduocans, qui in spelunca latitabat, visionem eidem exposuit : et ab eo in fide Christi sapienter instructus, sacrum baptisma sus- 5 cepit. *Hec vero vt sancta Helena mater eius in Bithinia existens audiuit, per litteras filium laudauit quod abrenunciasset simulachris idolonim, sed dure increpauit quod relicto Iudeorum deo crucifixum hominem sicut deum coluit. Respondit autem Augustus, Christum verum esse deum et dei filium : Sed tamen, vt omnis ex vtraque 10 parte tolleretur ambiguitas, mandauit matri vt Iudeorum magistros secum adduceret, et ipse quoque Christianorum doctores pro- ferret : sicque ex disputatione mutua vera fides appareret. Adduxit igitur secum sancta Helena Romam centum quadraginta unum doc- tissimos Iudeorum, inter quos duodecim erant singulares qui sapientia 15 et eloquentia pre ceteris rutilabant. Cum ergo beatus Siluester cum clericis suis, et predicti Iudei ad disputandum coram imperatore et imperatrice matre eius sancta Helena conuenissent, et 8 longo tem- pore inuicem altercati fuissent, tandemque (diuina mediante gratia) turn apertis scripturarum assertionibus, turn insolitis et stupendis 20 signis et prodigiis in conspectu omnium, Iudei a beato Siluestro superati essent ; credidit regina, et deum collaudans (qui suos etsi errare, tamen perire non sinit) tarn ipsa quam omnes Iudei iudicesque et ceteri omnes conuersi sunt ad fidem. Beatissima vero Helena imperatrix, Christum plenius induere cupiens, sitiensque atque 25 anhelans ad veram christiane religionis sanctimoniam, a beato Siluestro baptismum humillime postulauit, et cum maxima cordis deuotione ac reuerentia ab eius manibus accepit. Exinde vero ortho- doxe fidei fortissima protectrix, filio suo Constantino in omnibus que ad fidem perdnebant christianam fortius adhesit, eumque ad dei cul- 30 turam ampliandam et christianam religionem augmentandam mira- biliter animauit Vnde et ipse nobilissimus Constandnus, tarn sancte matris eius suasu, multas ac honorificentissimas basilicas fecit, ditis- simeque donis innumerabilibus dotauit. 4Interea vero beatissima imperatrix Helena, incomparabilis femina, fide, religione ac magnifi- 35 centia singularis, a spiritu sancto edocta diuinisque admonita visioni- bus, Hierosolimam petiit et ibi locum vbi sacrosanctum corpus Christi crucis patibulo affixum pependerat, et vbi crux Chrisd latuerat, ab incolis perquisiuit Quibus locum se scire denegandbus, iussit eos omnes igne cremari. At illi timentes, tradiderunt regine Iudeum 40 quendam Iudam nomine, qui et legem, et locum vbi crux Chrisd latuerat opdme nouit : cui regina mortem aut vitam proposuit, nisi ei crucem dominicam demonstrauerit Cum igitur fame et inedia, fouea
1 E. consequiturus. * Cf. Leg. Aurea De S. Siluestro, p. 73. * E. at.
* From the Hist. Invent. Crucis; cf. Leg. Aurea, p. 307, Vine. Bell. XIII. 94.
VOL. IL C
18 jftotm Legefflra an gflfe.
inclusus, per septem dies cruciatus esset, extrahi se petiit et crucem dominicam indicaturum promisit Ideo vero Iudei se tam difficiles reddebant ad locum ostendendum, quia nouerunt quod mox vbi lignum domini contigisset reuelari, euacuaretur lex, et gens Iudeorum 5 decetero nunquam regnaret. Vnde et, quod timuerunt accidit eis. Porro predictus Iudas cum ad locum venisset vbi crux abscondebatur, et ibidem prolixius orasset, locus subito commouebatur, et fumus aromatum exiuit miri odoris; itavt Iudas miratus Christum confi- teretur. 1 Erat autem in eodem loco, prout in Ecclesiasdca Hystoria io traditur, templum Veneris, quod ibi Adrianus imperator construxerat vt si quis in ipso loco Christum adorare vellet, Venerem adorare videretur : ob hoc igitur locus pene obliuioni datus est ; vnde et sanctissima regina templum funditus fecit destrui, et locum arari. Post hec prefatus Iudas cum sociis viriliter fodere cepit : et viginti 15 passus fodiens, tres cruces inuenit, quas regine detulit. Sed cum Chrisd crucem ab illis duabus que latronum fuerant nescirent discemere, et circa horam nonam quidam mortuus in feretro portaretur, Iudas feretrum tenuit, et prima ac secunda cruce appositis *, mortuus minime se mouit, mox vero vt apposuit tertiam, protinus ille qui defunctus jo erat rediit ad vitam. 1 Plura insuper miracula per illam crucem ipsa die fiebant, vnde et hanc crucem domini fuisse aperte intellexerunt ; quam tamen postea per titulum quern Pylatusipsi cruci superposuerat plenius cognouerunt Per hoc quoque melius, quod dyabolus hoc ipso tempore terribiles emittens voces cunctis audientibus de Iuda 35 conquerebatur, eidem quoque tormenta et persecutions plurimas minabatur. Regina vero beatissima crucem dominicam, cuius brachiis totius seculi * pependit precium, dulcius amplectens, cum ingenti de- uotione ac lachrymarum effusione venerabatur et adorauit, atque de diuinissimo celestique thesauro leta effects ac iocundissima, ipsam 30 crucem maxima cum veneratione diuisit et partem filio Constantino misit 4, partem vero thecis aureis inclusam Hierosolimis reliquit. Post hec vero, cum etiam clauos domini habere plurimum desideraret, prefatum Iudam, quern, post inuentionem sancte crucis Quiriacum nominatum, Hierosolimorum episcopum ordinauit, vt ad locum per- 35 geret et clauos domini perquireret instantius rogauit. Qui cum ad locum venisset, et orationem fudisset, continuo claui velut aurum in terra fulgens 6 apparuerunt : quos episcopus regine detulit, illaque eos reuerenter adorauit ; quorum postea vnum in galea, alterum in freno imperatoris composuit, vt sic armatus, securus ad bella procederet ; 40 tercium vero sibi pro thesauro preciosissimo reseruauit. 6 Ex hoc igitur tempore regina venerabilis, quanto magis prius in veteri testamento iudaice perfidie insistebat, tanto magis postmodum in nouo testamento et Christi euangeliis studiosius estuabat ; et que a pueritia fulsit quasi
1 Cf. Leg. Aurea De inventione Crucis, p. 308. * E. appositus. * E.
secli. 4 ai. detulit. * al, fulgentes. 6 From the Historia trium Regum.
19
De Pattern Helena,
Stella matudna inter nebulas glorie, extunc quasi luna plena atque perfects in diebus suis eluxit et misterium nominis sui (helena enim grece, 4 luna’ dicitur latine) preclaris moribus mundo declarauit; cuius vtique sanctitas immensa cunctis innotuit, ac pie conuersadonis et deuodonis presddt exemplum. 1 Nam et omnia loca sancta que 5 tam in pardbus hierosolomitanis quam in aliis partibus saluator noster Christus Ihesus sua deitate et humanitate ac potentia consecrauit; que et prius ex suggestione impiorum Iudeorum ipsa sancta Helena prophanata habuit et odiosa, eadem postmodum ad laudem dei et confusionem Iudeorum humiliter visitauit et deuodssime adorauit, 10 ditauit et ampliauit. Non solum autem hoc, sed et super singula loca pulcherrimas ecclesias ditissimaque monasteria siue collegia fundauit, et in his patriarchas, archiepiscopos, episcopos, abbates, et presbi- teros ac dei ministros insdtuit et ordinauit, quibus et predia, posses- siones ac decimas abundantissime errogauit Vnde et, postquam (vt 15 diximus), reueladone diuina, saludfere crucis vexillum ac clauos domini meruit inuenire, extunc super eundem locum in monte Caluarie, vbi et sepulchrum est Christi, pulcherrimam ecclesiam con- struxit, ditissimeque dotauit Super ilium edam locum vbi angeli pastoribus apparentes naduitatem Christi annunciauerunt et ‘ gloria in 20 excelsis deo ' cantauerunt, sancta Helena formosissimam ac duplicem ecclesiam construxit, quam ‘ Gloria in excelsis ’ vocauit, ditissimumque collegium canonicorum ibi fundauit. Aliam quoque mire pulchritudinis ecclesiam fecit in ciuitate Nazareth in loco vbi domus beate Marie erat sita ; in qua et archiepiscopum atque canonicos multosque pres- 2$ biteros ordinauit Aliam insuper, et eiusdem pulchritudinis, in monte Thabor ; vbi et fordssimum monasterium fundauit et in modum castri turribus ac muris ac propugnaculis vndique firmauit ; cuius abbas, ordinis sancti Benedicti, infula, anulo, baculo pastorali ac bulla plumbea vtebatur. Alia quoque plura monasteria singula in locis 30 singulis * edificabat, de quibus omnibus longum esset enarratio. Porro (vt de pluribus vel pauca edisseram) hec sacratissima imperatrix Helena, postquam montem Caluarie, vt supradictum est, et alia sancta loca deuote visitasset, veniens Bethleem ad speluncam et tugurium in quo deus fiiit homo natus, in quam scilicet speluncam post naduitatem 35 domini vsque ad illud tempus (diuina prouidentia) Iudei ex inuidia nul- lum intrare permiserunt (nam et ipsum locum pro loco maledicto habu- erunt et prophanato) : in ipsum diuersorium beata Helena deuote in- trans, inuenit ibi sacrum presepe in quod Ihesus infantulus iacens in feno ante asinum et bouem fuit positus, et in ipso presepio pannos qui- 40 bus ipse Ihesus ibidem extidt inuolutus, fenum insuper in quo iacebat, et camisiam beadssime virginis Marie genitricis dei, quam in presepio oblita ipsa dimiserat quando cum infantulo Ihesu de spelunca fugit
1 Cf. Historia trium Regum.
* E. singlis.
20
jOotm Legen&a angfle.
metu Iudeorum et recessit Que omnia beatissima Helena deuotis- sime adorans, cun eta, excepto presepio, in suo recessu secum cum ingend gaudio Constantinopolim transtulit, et ibidem in eedesia sancte Sophie reuerenter collocauit. Immediate tamen post inuen- 5 tionem istarum reliquiarum, super eundem locum vbi Christus homo natus est, in quo etiam tres Reges munera domino obtulerunt, qui et Iudeis (vt supra dictum est) tarn fuit odiosus, ipsa venerabilis Helena nobilissimam et pulcherrimam extruxit ecclesiam, opere musaico, et marmoribus et auro diuersimode didssime et regaliter ornatam, et in io modum castri propugnaculis factam ; in qua etiam ecclesia archiepi- scopum et canonicos, presbiteros ac alios dei ministros honorifice instituit ; qui et ex preuilegio speciali in fesduitadbus omnes horas canonicas cum * gloria in excelsis ’ incipiebant, quamplurimas etiam alias prerogaduas habebant,dequibus per singula longumesset narrare. 15 Impiisimi quidem Iudei, cum tanta bona ab imperatrice in eorum opprobrium facta cernerent, ipsam inter se ex inuidia stabulariam 1 vocauerunt, eo quod supra stabulum et tarn vilem locum, eis ad- modum exosum, tarn nobilem ecclesiam edificauit. Cum itaque venerabilis Helena imperatrix diuino igne succensa tanta ad laudem 20 dei perpetrasset et in ipsis pardbus innumerabiles fere ecclesias et monasteria erexisset et in eis sedes episcopates deuodssimeinsdtuisset, ac omnia loca ad dei laudem et honorem rite, perfecte et laudabiliter perfecisset ; tandem reliquit etiam hoc indicium 2 animi religiosi regina venerabilis : nam virgines quas Hierosolimis reperit deo sacratas, 25 tanta deuotione curasse dicitur, vt dignum crederet si famulorum vteretur officiis. Namque ipsa manibus suis (habitu famule succincta) eis cibum apposuit, poculum porrexit, aquam manibus, immo et pedibus infudit, et orbis regina, mater imperatoris, famularum Christi se famulam deputauit. Interea filius eius Constantinus pietate fretus, 30 Sarmatas, Gothos, aliasque barbaras nadones non tarn armis, quam diuina virtute edomuit : et quantomagis se religiosum et humilem deo reddiderat, tanto amplius ei deus vniuersa subdebat ; et non solum mentis ac religione sue pie matris Helene regine, sed et intercessione sanctorum se deo fieri commendabilem gestiebat. Sancta igitur (vt 35 diximus) imperatrix, cum omnia que Hierosolimis agere constituerat consumasset ad votum, tandem infinitis et impreciabilibus ditata reliquiarum thesauris, ad filium suum Constantinopolim properauit. Profecta tamen antequam Constantinopolim venerat, ad terras et pro- uincias circa Indiam cum maximo ac nobili comitatu se transtulit : in 40 quibus omnia templa et aras idolorum prout potuit destruxit, et pro his in laudem et honorem dei ecclesias et monasteria sumptuosis- sime ac deuotissime fundauit, et cultum diuinum in cunctis pardbus illis per omnia reparauit et ampliauit, fidemque christianam pene
1 E. stabularium.
* E. iudicium.
3De ®ancta Helena.
21
elapsam exaltauit et glorificauit Insuper et trium sanctorum Regum corpora, Iaspar videlicet, Melchior et Balthasar, a principibus et prelads terrarum illarum non tarn studiose quam miraculose im- petrauit Quibus, et aliorum variis suffulta reliquiis, gaudens Con- stantinopolim rediit ad filium, paulopost ad celestis regni transitura 5 palacium. Que postmodum aliquot diebus elapsis valefaciens filio (quippe que obitus sui fiiit conscia) ac limina deuotius visitans apos- tolorum, partem quoque crucis Christi cum maxima veneratione secum detulit et in basilica sancte Crucis, quam filius eius rogatu edificauerat, collocauit. Quibus gestis, quod reliquum tempus super- 10 uixit, ibidem sancdssime exegit ; semper, quoad vixit, ortodoxe fidei acerrima protectrix fuit, et quam maxime pauperum et orphanorum curam gessit, quos vtique tanta prosequebatur humanitate ac charitate, vt vere omnium mater vocari mereretur. Beadssima igitur regina Helena Rome constituta, iam et annis et mentis matura, ad instar 15 illius sanctissime Anne euangelice, filie Phanuel, a templo minime recedebat, sed ieiuniis et oradonibus instabat die ac nocte : cupiebat enim dissolui et esse cum Christo, ipsumque videre regem regum in decore suo. Nec est ilia felix virago frustrata desiderio suo : dispersis namque suis in pauperes Christi thesauris, dominicisque 20 munita sacramentis, erecta oculorum acie vidit celos apertos, et Ihesum stantem cum angelorum muldtudine, crucemque illius fulgore ineffabili choruscare. Qua sacra visione ad celestia ardentius inuitata, inualescente morbo tandem (regni temporalis ammini stra- ti one prescisa, cui petente filio atque senatu, flagitantibus quoque 25 populis, se pluribus iam annis viriliter ac strenue immiscuerat), felix et inter reginas predicabilis et victoriosa, nec abstmilis illius sancte prophetisse Delbore que populum Israel tarn strenuiter iudicauit et gubemauit, via lauicana decimoquinto kalendas septembris dulcius migrauit ad Christum. Cuius sacrum corpus a summo pontifice 30 lachrymantibus populis condigne traditur sepulture ; cui postea filius eius Constantinus mausoleum 1 erigens in porph[i]retico sepulchro, corpus eius (vt dicitur, Constantinopolim translatum) honorificentius collocauit ; nunc tamen Venecias in ecclesia pulcherrima eius nomine dedicata humatum iacet, innumeris hucusque clarens miraculis. 35 Anima vero ipsius in celum per angelos est deducta, diuine visionis gloria cum beads spiridbus perhenniter fruitura. Que et pro nobis miseris preces dignetur effundere, quatinus eius sacris mentis, pre- senti Iordanis incolatu felici cursu transmisso, mereamur celestia penetrare. Amen. 40
1 £. mansoleum.
22
Botm legMa anglie.
IT *De sancto Henrico* hereuita.
EX preclaro Danorum genere Henricus heremita originem duxit Est enim Coket insula quedam in orientali North umbrie plaga, per sexdecim stadia infra occeanum posita, a fluuio Coket non longe decurrente nomen trahens, que1 * 3 magno antiquitus monachorum col- 5 legio pollebat. Cum autem ad annos adolescentie perueniens ami- corum ductus consilio vxorem ducere et matrimonio consentire moueretur4, nuptiarum imminente die coniugalis copula a domino per visum ei interdicitur ; castum immaculatumque ab hoc seculo se custodire, atque ad insulam in Anglia nomine Coket, diuinitus sibi 10 paratam, seruiturus deo cunctis diebus vite sue, proficisci iubetur. Qui statim relictis omnibus, parentibus suis et amicis, et que in mundo habere videbatur, apud Tynemutham viginti miliaribus a prefata distantem insula nauigio applicans, impetrato prioris assensu insulam adiit ; et edificata parua edicula, in magna vite abstinentia 15 deo seruire cepit. Aliquibus annis per singulos dies panem exiguum et aquam gustans, ter demum in septimana cibum sumpsit ; et tribus os ad loquendum reserauit. Per quatuor enim ante obitum suum annos, ordeum molari lapide in farinam redactum, aqua conspersum, in massas rotundas formauit, sole desiccauit, et esuriem suam tem- 20 perare consueuit. Cum enim peregrinationis gratia Dunelmum proficiscens, cimbam, qua Were flumen transire posset, paratam non inueniret ; fusa ad deum prece, nauicula, resoluto quo ligabatur funi- culo, ab altera ripe parte ad littus in quo sedebat, applicuit ; quam cum socio quodam intrans, sine remige confestim transductus est. 25 Instigante totius mali incentore, maxima contra eum sue carnis temptatio adeo inualescebat, vt mori mallet quam sic laboriose contra stimulos camis reluctari. Monachus insuper insule curam habens, verba aspera, contumelias, et obprobria quotidie sibi inferre non ces- sabat. Immensam tamen eius humilitatem, sanctitatem, ac deuo- 30 tionem continuam tandem admirans, pedibus eius prostratus pre- cibus ac lachrymis veniam suppliciter implorauit. Qui cum magna cordis leticia eum a terra eleuans, quicquid in eum commiserat alacriter indulsit : et quasi vnanimes effecti, spirituali dilectione extunc coniuncti sunt. Inter hec enim legati a parentibus et amicis ad eum 35 missi rogauerunt eum quatinus terram natiuitatis sue, parentes, amicos, et patriam illico visitare dignaretur. Quibus ille nullatenus acquiescens, pro vita eterna et Christo patriam temporalem [et] cog- natos cum mundo penitus se reliquisse asserebat. Illi autem dice-
1 Ed. in Act. SS. Boll* Ian. II. p. 494. The Saint is buried in Tynemouth,
with S. Oswin. * T. De seruo dei H. et h. 3 om. in T. 4 T. E.
moneretur.
3De tattoo Henrico.
23
bant loca solitaria nonnulla ac deserta in terra sua magis apta, que voluntati eius ezposita aduentum eius expectabant Ille enim naturali amore terre sue illectus nunciis fauorabiles aures inclinans, et mo- nitis fere acquiescens, in crasdnum tamen quod deo placeret se facturum promisit. In nocte vero sequenti multa in animo reuoluens, 5 et quid sibi vtilius foret ignorans, ad crucem in eius oratorio erectam conuersus cum lachrymis orare cepit dicens : ‘ Domine Ihesu Christe fili dei viui, qui primi hominis ruinam gloriosi sanguinis tui precio reparans, a supercelestibus ad terram descendere dignatus es, et carnem sumens de virgine, hostiam pro redemptione generis humani 10 obtulisd, te adoro, te inuoco, quatinus michi peccatori et misero pietads et miserationis tue non desit suffragium; et quod bonitad tue fuerit acceptum, temeritati mee spiritus tuus aspirare dignetur.’ Hec et alia illo cum gemitu et lachrymis prosequente, crucis imago in voces resoluta humanas respondit dicens : ‘ Dilecte mi, iam pridem 15 in terra natiuitatis tue, cum decor mulieris et nobilitas tuam mentem alliceret, misericorditer a nuptiis reuocaui, celeste desiderium cordi tuo inserui. Ab ilia enim die ad beatitudinem vite predesdnatus es eterne, et in libro vite nomen tuum scriptum non delebitur in seculum. Viriliter age et confortetur cor tuum ; in his que cepisd perseuera, et ao loci huius solitudinem vsque ad finem vite tue nullatenus derelinquas.’ Cum enim hec proferret imago, tanquam loquentis hominis labia moueri videbantur. Vir autem dei cum lachrymis et gratiarum acdone solo prostratus, iterato cepit inuocare dicens : * Domine Ihesu Christe salus et redempdo mea, spes vnica mea, iube etiam vt nec 25 volens ab hac insula discedam.1 Nec mora, vigiliarum et orationum instantia fatigatus cum sopori membra daret, confestim quasi gladii horrore percussus, vix inchoatum sompnum interrumpere coactus est. Manibus vero ad genu iniectis, grauissima egritudinis molestia ibi se tactum aduertit : que de die in diem inualescens in vlcus maxi- 30 mum excreuit, et sanies quotidie inde non modica emanauit ; interius demum computrescens fetorem intollerabilem exalabat Proprio tamen labore viuens, et quoddiano open insistens, agellum suum excoluit, terram non sine baculo sustentatus aperiens. Cumque opens instantia fadgatus aliquantulum respirare vellet a labore, 33 lapidi insidens, genu morbidum contra solem exponebat. Tunc pu- tredinis sublatentis generatio praua, vermium videlicet copia, contra solis ardorem ad exteriora scaturire cepit. Et cum in terram pro- repentes caderent, recolligens eos dixit : ‘ Redite, redite, et im- mundam nature vestre originem, que vos hereditabit, consumite/ 40 Dedit autem dominus agriculture sue in terra sterili fructus incredi- bilis incrementum ; et quanto acrius et miserabilius vis egritudinis inualitudinem corporis perurgebat, hilaris tamen et in omni tribula- tionis angustia deo gradas agens semper permanebat. Vir enim iste non solum presenda et prope posita, sed etiam futura et absentia
24
j&rtm legenfta angtte.
diuinitus edoctus videre et predicere consueuit Contigit enim vt monachus insule custos, oratorium eius ingressus, coram altari eum amarissime lachrymantem reperiret Cumque causam tanti fletus inquireret, ait : ‘ Germanus et vterinus 1 meus malignantium seuitia 5 in solo patrio interemptus est, indultumque est michi a domino vt pro eius anima michi liceat penitere. Iccirco per te, dilecte mi domine, religiosis et laicis interitus fratris mei innotescat, vt elemosinarum et orationum suffragiis adiutus, a pena et peccati laqueis absoluatur.9 Cum enim die quadam naues mercibus jo onustas veloci transire cursu conspiceret, in proximo illis naufra- gium imminere, astantibus predixit. 1 Numquid aspidtis, inquit, monstrum illud quod nauigantes insequitur?9 Illi vero mulieris effigiem post naues supra mare eminentem se videre fatentur. 1 Ista, inquit, in proximo mare concutiens, tempestatem maximam 15 excitans, naues, quas aspicitis, paucis euadentibus submerged Nec mora, vend subito concitantur, fit fragor vndarum, tempestas valida inualescit; cuius impetu naues sabulo et scopulis illise et penitus confracte, cum his que gestabant, per littora dissipantur. Contulit ei quidam manitergium vnum, et elapsis aliquot diebus iterum venit ao ad eum. Cui et ait : ‘ Num adhuc, inquit, sedasti iram coniugis tue, que tibi pro munusculo michi collate molesta fuit? Ecce munus ipsum habeat sibi, dummodo tibi in posterum quieta fiet.’ Multos a remotis partibus ad ipsum accedentes, abdita sua et occulta eis obiiciens, tanquam oculis corporeis euidenter perspexisset, acriter 35 arguere consueuit. Monachum quendam de Tynemutha * visita- tionis gratia ad ilium accedentem, arguere cepit dicens : ‘ Caue tibi, frater, vt circumspectius et magis sobrie tecum agas. Vide ne grauetuf cor tuum in crapula et ebrietate, et deum tuum offendas, sicut nuper temulentus offendisti.9 Designauitque ei locum et noctis horam 30 quando crapulatus a potu turpiter se gessit Cum enim doloris ingrauescente molestia egrotaret, solus in edicula sua, nullius requisite adiutorio, diei algorem et noctis prolixe fastidium * transigebat. Et cum mortis hora appropinquaret, armoniam mire dulcedinis vocum, ‘ te deum laudamus 9 alternantium, vir quidam in aere audiuit, donee 35 hymni series penitus compleretur. Interim monachus sonitu tintin- nabuli audito accurrens, funiculum eum tenentem, et super lapidem residentem inuenit, et candelam, quam ipse expers ignis ante mortem diuinitus accenderat, ardentem vidit Cumque mortuus deprehen- deretur, exuto quo induebatur cilicio, et corpore a vermibus et sorde 40 aqua mundato, subito instar niuis resplenduit, nec cicatrids vestigium nec pristine egritudinis in carnis superfide deprehendi potuit. Tante venustatis et splendoris erat fades eius, vt quasi alterata non posset agnosci ; et dorxnienti magis quam mortuo multo similior apparebat*
1 E. vtrinus.
3 E. tynemuthfi.
3 X. fasttuuu
De %ancto Henrico.
25
Monachi enim de Tynemutha 1 cum ad sepeliendum corpus eius con- gregati, ad monasterium suum transferre temptarent, parochiani vicini tantum amittere thesaurum formidantes, congregata multorum copia vim deferentibus inferre, et in sua ecclesia seruum dei sepelire inito consilio nitebantun Et ecce mare spaciosum nebulam subito 5 euaporans, vmbras palpabiles et tenebras inducens, congregatum populum per inuia quo nesciebant oberrare coegit. Cumque in quadam ecclesia cum corpore serai dei ezcubias celebrarent, ap- parens vir dei in sompnis, vt in aurora cum corpore festinatam propter populum superaenientem arriperent fugam, cuidam admo- 1 0 nuit Quo facto, cum magno honore non longe a corpore sancti Oswini regis et martyris, versus meridiem in latere parietis arcuato sepelitur. Contigit enim adhuc viuente seruo dei sacerdotem quendam infirmitate maxima depressum, quasi ad extremum vite spiritum deduci. Cumque velut exanimis decumberet, vidit vir dei 15 malignoram spirituum cateraam aspectu horribilem, ad rapiendam sacerdotis animam paratam, totam domum, in qua languidus iacebat, circumuolantem. Et exurgens a cella sua, concito gradu ad domum infirmi properauit. Aspiciensque cuneos spirituum, interrogauit eos cur sic pessimi conuenissent Illi vero nimis improbe respon- 20 dentes dixerant : ‘ Vt animam huius, qui hactenus opera mortis com- pleuit, nobiscum illico ad infernum rapiamus.* Tunc seraus dei illis in virtute sancte trinitatis precepit, vt opera sua iehenne digna sibi seriatim exponere maturarent. Qui horride conclamantes, multa facinora et innumerabilia delicta, eum accusantes, in medium protu- 25 lerunt Vir autem dei opus quoddam virtutis, quod infirmus quando- que egerat, obiiciens, que demones improperauerant in statera iussit ponderari : bonumque illud exiguum omnibus obiectis malis in im- mensum plus in statera ponderauit. Demones autem perturbati nimis et per merita serai dei quasi confusi, velut musce per aera 30 euanuerunt Egrotus vero cito conualescens, miraculum vbique pro* palauit, et vitam suam in melius reformans, in timore domini spiritum emisit Quibusdam in mari nauigantibus, et aeris ingruente intern - perie, equoris vnda ita commota est, vt omnibus mortem potius quam vitam minaretur. Inter quos quidam viro dei Henrico quondam 35 familiaris et valde dilectus, deuotis clamoribus cepit eum inuocare dicens : 1 0 domine mi, famule Christi, in cuius ministerio totiens desudaui, in tanto mortis periculo michi subuenire ne difleras.’ Et ecce mox assistens ei, in hec verba prorumpens dixit: i Reuera tu michi adherens quondam placuisti familiariter obsequendo ; impetraui 40 ergo ab eo qui ventis imperat et mari, tuam et qui tecum sunt salutem.* Sedatoque mari, ad portum optatum prospere peraenerant. Cor- reptus est vir quidam ab eo quia quadragesimali tempore debitum
1 T. tinemutha.
26
jSotia Legen&a attgite.
subtrahens vxori, ab ea se continere velle disposuit; et secretura quod nulli indicauerat, vir dei venienti patefecit, dicens ; i Quia thorum vxoris tue minus discrete contempnis, in loco contemptibili et sor- dido teipsum cito reperies.* Nocte vero quadam expergefactus vir 5 ille, repperit se nudum in stabulo fetido infra equorum pedes reclina- tum. Quern postea seruus dei corripuit quia a thoro coniugis sue sine spiritualis consilio patris abstinere presumpsit. Dicebat enim non a domino, sed immundo spiritu suggerente, temeritatis huius presump* tionem sibi nequiter accidisse; et ideo talis potestas spiritibus im- 10 mundis super se data fuit, vt eum ad loca immunda sic dormitantem transportarent Obiit autem seruus dei Henricus anno domini mille- simo centesimo vicesimo, sepdmodecimo kalendas februariL
IT Narratio
I His diebus quidam religiosus a terra sancta rediens, in quadam mans insula virum sanctum inclusum inuenit, cum quo colloquium 15 habens talia audiuit : ‘Sunt, inquit, vicina nobis loca que grauissima flammarum euomunt incendia, vbi pro meritorum qualitate diuersa anime patiuntur tormenta ; ad quorum semper exaggeranda supplicia innumerabiles deputantur demones, qui intollerabiles eorum penas quotidie renouant et ad rediuiua eos supplicia indesinenter instaurant. ao Quos frequenter querulis lamentationibus eiulantes audiui quod ora- tionibus et elemosinis quorundam frequenter anime dampnandorum de manibus eorum eriperentur ; et maximam de cluniacensi cetu et eorum abbate Odilone querimoniam faciunt, quia per eos sui iuris vemaculos sepe perdunt. Quamobrem per nomen dei te obtestor, 25 vt sanctis fratribus illis denuncies vt orationibus et elemosinis sedulo insistant, et de manibus inimicorum animas suppliciis vexatas educant.’ Quibus seriatim intellectis, idem abbas in monasteriis suis omnibus, post festum omnium sanctorum in psalmis et elemosinis et missarum solempniis omnium in Christo quiescentium memoriam instituit
IT Narratio \
30 Contigit hliquando sanctum Hugonem abbatem eucharistiam pre- buisse cuidam leproso, communioni omnium corporaliter subtracto. Qui tumentibus labiis et vlceroso ore corpus domini iniuriose masti- cans, porciunculam importuna screatione reiecit, nausea ac spuma horribili sequente. Miles Christi Goderannus, qui aderat, sacramenta 35 domini sui indigne agitari considerans, quod diligebat celeri 8 obsequio collegit Et ecce vir magnanimus manus vtrasque supponens sacra- mentis viuificis, vomitum nauseantis egri in ore suo proiecit, letalibus coleris coherentibus fideliter absorbens. Qua in re magister pius
1 Ex Vine. Bell. XXIV. 105. * Ex Vine. Bell. XXVI. 6. 8 E. sceleri
De Janette fcetnaftjo jsigto et ai&o.
27
stupefactus et herens s, discipuli perfectione attonitus, Laurentii cra- ticulam tolerabiliorem fuisse indubitanter asseruit Hie denique Goderannus ad episcopatum Sanctonicum assumptus, quo altius conscendit eo latius virtutibus refulsit.
IT De sanctis Hewaldo nigro et albo martyribus*.
CVm autem WiUebrordus pater venerabilis cum sociis suis de 5 Anglia ad Frisiam veniens multos ad fidem conuertisset, horum secuti exempla duo presbiteri de natione Anglorum, qui in Hibernia multo tempore pro eterna patria exulauerant, venerunt ad prouinciam Antiquorum Saxonum, si forte aliquos ibidem predicando Christo acquirere possent £rant autem vnius ambo, sicut deuotionis, sic 10 etiam vocabuli : nam vterque illorum appellabatur Hewaldus ; ea tamen distinctione vt pro diuersa capillorum specie vnus Niger Hewaldus, alter Albus diceretur. Quorum vterque pietate religionis imbutus, sed Niger Hewaldus magis sacrarum litterarum erat scientia institutus. Qui venientes in prouinciam illam, intrauerunt * hospitium JS cuiusdam villici, petieruntque ab eo vt transmitterentur ad satrapam qui super eum erat, eo quod haberent aliquid legationis et cause vtilis quod ad ilium deferre deberent. Non enim habuerunt regem idem Antiqui Saxones, sed satrapas plurimos sue genti prepositos, qui in- gruente belli articulo, mittunt equaliter sortes. et quemeunque sors 20 ostenderit, hunc tempore belli ducem omnes sequuntur, huic obtem- perant; peracto autem bello, rursum equalis potentie omnes satrape fiunt. Suscepit ergo eos villicus, et promittens se mittere eos ad satrapam qui super se erat, vt petebant, aliquot diebus secum retinuit. Qui cum cogniti essent a barbaris quod alterius essent religionis— nam 25 et psalmis semper atque oradonibus vacabant, et quotidie sacrificium deo victime salutaris offerebant, habentes secum vascula sacra et tabulam altaris vice dedicatam— suspecti sunt habiti, quia si perueni- rent ad satrapam et loquerentur cum illo, auerterent ilium a diis suis et ad nouam christiane fidei religionem transferrent, sicque paulatim 3 o omnis eorum prouincia veterem cogeretur noua4 mutare culturam. Itaque subito rapuerunt eos, et interemerunt : Album quidem He- waldum veloci occisione gladii, Nigrum0 autem Hewaldum longo suppliciorum cruciatu et horrenda membrorum omnium discerptione ; et eos 0 occisos in Reno proiecerunt. Quod cum satrapa ille quern 35 videre volebant audisset, iratus est valde quod ad se venire volentes peregrini non permitterentur ; et mittens occidit vicanos7 illos omnes, vicumque incendio consumpsit Passi sunt autem prefati sacerdotes.et famuli Christi quinto nonas octobris; nec martyrio
1 V. B. huiusmodi. * From Beda H.E. V. 10. * E. intrauerant. 4 E.
in nouam. 4 Bed. Nigellum. 4 Bed. quos. 7 E. vicaneos.
28
l3otm ILegMa angtte.
illorum celestia miracula defuerunt Nam cum perempta eorum corpora amni ', vt diximus, a paganis iniecta essent, contigit vt hec contra impetum fluuii decurrentis, per quadraginta fere milia pas- suum ad ea vsque loca vbi illorum erant socii, transferrentur *. Sed 5 et radius lucis permaximus atque ad celum vsque altus omni nocte supra locum ilium fulgebat, etiam paganis qui eos occiderant intuenti- bus. Sed et vnus ex eis in visione noctuma apparuit cuidam de sociis cui nomen erat Tilmon, qui de milite factus fuerat monachus ; indicans quod eo loco eorum posset corpora inuenire vbi lucem de io celo terns radiasse conspiceret. Sicque inuenta eorum corpora, iuxta honorem martyribus condignum recondita sunt; et dies pas- sionis vel inuentionis eorum congrua illis in locis veneratione cele- bratur. Denique gloriosissimus dux Francorum Pipinus, vbi hec comperit, misit, et ad se adducta eorum corpora condidit cum multa 15 gloria in ecclesia Colonie ciuitads iuxta Renum. Fertur autem quia in loco quo occisi sunt fons ebullient, qui in eodem loco vsque hodie copiosa fluenti sui dona perfundit *.
[MS. T. adds : Narratto 4.
_ 1
Senex quidam erat solitarius in heremo et dicebat in se ipso quia perfectus esset in uirtutibus, et orauit dominum dicens: i Ostende ao michi, domine, que° est perfeccio anime, et facio.’ Volens autem deus humiliare cogitaciones eius, dixit ei : 4 Vade ad archimandritam ilium.’ Et uenit ei uox antequam ille ad eum ueniret, dicens: 1 Ecce ille solitarius uenit ad te ; die ergo ei ut tollat flagellum et uadat ut pascat tibi porcos.’ Veniens ergo senex pulsauit ad hostium, et ingressus 25 est ad archimandritam ilium. Et cum se salutassent, sederunt. Et dixit senex : * Die michi quid faciam ut sim saluus.’ Et ille : ‘ Tolle flagellum et uade pasce porcos.’ Hii autem qui eum nouerant et audierant de eo, cum uidissent quia porcos pasceret, dicebant : * Vi- distis ilium solitarium de quo audiebamus ? ecce desipuit cor eius, et 30 a demonio uexatus pascit porcos.’ Videns autem [deus] humilitatem eius, quia ita pacienter sustinebat obprobria hominum, precepit eum iterum redire ad locum suum. 6 Dixit quidam senex : * Cum cogitacio superbie aut elacionis intrauerit, scrutare conscienciam tuam si diuina mandata omnia custodisti 7, si inimicos tuos diligis, si 35 gaudes in aduersarii tui glorificacione et si contristaris in minoracione eius, et si cognoscis te inutilem seruum, et si omnium peccatorum te deteriorem esse scias: quia huiusmodi cogitacio tua uniuersa re- soluet.’]
1 T. ampni. * E. transferentur. * Bed. profundat. 4 From
Vit. Patr. 963. 5 V. P. quid. • Cf. ib. 963. 7 V. P. custodis.
29
3De ^ancta
IT De sancta Hilda virgine et abbatissa1.
T3 Eligiosa Christi famula Hilda, abbatissa monasterii quod dicitur Streneshalch, post multa que fecit in terns opera celestia ad percipienda premia vite celestis de terris ablata [est] 8 anno domini sexcentesimo octogesimo, quinto decimo kalendas decembris, cum esset annomm sexagintasex. Quibus equa portione diuisis, triginta- 5 tres primo[s] in seculari habitu nobilissime conuersata compleuit, et totidem sequentes nobilius in monastica vita domino consecrauit. Nam et nobilis natu erat, scilicet filia nepotis Edwini regis, vocabulo Hererici; cum quo etiam rege ad predicationem Paulini episcopi primi North anhumbrorum fidem et sacramenta Christi suscepit. Que 10 cum relicto habitu seculari deo seruire decreuisset, secessit ad pro- uinciam Orientalium Anglorum, erat namque propinqua regis illius ; desiderans exinde, si quo modo posset, derelicta patria et omnibus quecunque habuerat, [in] * Galliam peruenire atque in monasterio Cale peregrinam pro domino vitam ducere, quo facilius perpetuam 15 in celis patriam posset promereri4. Nam et in eodem monasterio soror ipsius Hereswida, mater Aldwlfi regis Orientalium Anglorum, regularibus subdita disciplinis ipso tempore coronam expectabat eteraam. Cuius emulata exemplum et ipsa, proposito peregrinandi annum 0 totum in prouincia prefata retenta est. Deinde ab Aidano 20 episcopo ad • patriam reuocata, accepit locum vnius familie ad sep- tentrionalem plagam Wiri7 fluminis : vbi anno vno monasticam 8 cum perpaucis sociis vitam agebat Post hec facta est abbatissa in monasterio quod vocatur Hertheia9, id est * insula cerui10/ quod videlicet monasterium factum erat non multo ante a religiosa Christi 25 famula Bega11, que prima feminarum fertur in prouincia Northan- humbrorum propositum vestemque sanctimonialis habitus, conse- crante Aidano episcopo, suscepisse. Prelata igitur regimini13 monasterii illius famula Christi Hilda, mox hoc regulari vita per omnia, prout a doctis viris discere poterat, ordinare curabat. Nam 30 et episcopus Aidanus, et quique nouerant earn religiosi, pro insita ei sapientia et amore diuini famulatus sedulo earn visitare, obnixe amare, diligenter erudire solebant. Cum ergo aliquot annos huic monasterio, regularis vite institutioni multum intenta preesset, contigit earn susci- pere [etiam] construendum siue ordinandum monasterium in loco qui 35 vocatur Streneshalch : quod opus sibi iniunctum non segniter im- pleuit. Nam eisdem, quibus prius monasterium, etiam hoc disciplinis vite regularis instituit, et multam ibi iustitie, pietatis, et castimonie ceterarumque virtutum, sed maxime pads et charitatis, custodiam
1 Abridged from Beda H. £. IV. 33, with additions (perhaps from a life by Joscelin). 9 om. ; Bed. abl. transmit. ’ om. * Bed. mereri. 5 £. per a. 4 om. in T. ; Bed. in. 7 £. weri ; T. wiri. 9 Bed. mona- chicam. 9 Bed. Hemteu, now Hartlepool. 10 Cf. Bed. III. 34. 11 Bed.
Heiu (who was wrongly identified with . Bega by the author of the Vita S. Bege). “ E. regimine.
30
jftoba Hegen&a angfie.
docuit ; ita vt in exemplum primitiue ccclesie nullus ibi diues, nullus esset egens, sed omnibus omnia essent communia, cum nichil cuius- quam esse proprium videretur. Tante autem prudentie ipsa erat, vt non solum mediocres quique in necessitadbus suis, sed edam reges 5 ac principes nonnunquam ab ea consilium quererent, et inuenirent. Tan turn lectioni diuinarum scripturarum suos vacare subditos, tantum operibus iusticie se exercere faciebat, vt facillime viderentur ibidem, qui ecclesiasdcum gradum apte subirent plurimi posse reperirL Quinque vero ex eius monasterio episcopi elecd sunt : scilicet Bosa, to Acca1 * *, Ostforus, Iohannes, et Wilfridus, singularis menu omnes et sanctitatis viri. Non solum enim* beata Hilda, quam omnes qui nouerant ob insigne pietatis et grade meritum 8 matrem vocare con- sueuerant, in suo monasterio vite exemplum4 presentibus extitit; sed etiam pluribus longius manentibus, ad quos industrie ac virtutis 15 eius rumor peruenit, occasionem salutis et correcdonis ministrauit Oportebat namque impleri sompnium quod mater eius Breguswida in infan tia eius vidit: Que, cum vir eius Herericus exularet sub rege Britonum Cerdico, vbi et veneno periit, vidit per 8 sompnium quod • quasi subito sublatum eum quesierit cum omni diligentia, nullumque 20 eius vspiam vestigium apparuerit Verum cum solerdssime ilium quereret, vidit quasi 7 se repperire sub veste sua monile preciosum ; quod, dum attentius consideraret, tanti fulgore luminis refulgere videbatur, vt omnes Britannie fines illius gratia splendoris impleret Quod nimirum sompnium veraciter in fUia eius, de qua loquimur, 25 expletum est : cuius vita non sibi solummodo, sed multis bene viuere
volentibus exempla operum lucis prebuit. 8 Cum autem monaste-
rium apud Streneshalch, id est Whiteby *, construere inciperet, tanta ibidem multitudo serpendum 10, propter densitatem veprium et solitu- dinem heremi, fertur fuisse, vt vix quisquam illis diebus in prefato 30 loco ob virulenta serpentium 10 impedimenta posset habitare. Horum terrore virgines sancte plurimum consternate, extra cellas egredi non audebant, nec ad quoddiani victus subsidia aquam haurire. Beata igitur Hilda se in terrain prostrauit ad orationem, dicens : 4 Ihesu Christe fill dei viui, qui discipulis tuis dixisti : “quicunque dixerit mond 35 tollere et mittere in mare ll, et non hesitauerit in corde suo, fiet ei ; ” peto te per omnipotentiam diuine maiestatis tue, vt si acceptaueris nos tibi in hoc loco seruire, exosam infestationem serpendum 10 hinc digneris amouere, iubeasque eos maritimis rupibus perpetuo inherere : Nec cuiquam illorum vltra sit fas quemquam ledere nec in perniciem 40 cuiusquam hominum vel bestiarum virus infiindere, sed quicunque eos amodo la viderit vel manibus attrectauerit, non serpendum10
1 Bed. Aetla, Wendov. Hedda. * Bed. vero. * om. in Bed. 4 Bed.
exemplo. & £. in sompnum. * om. in Bed. 7 vidit quasi om. in Bed.
* The next a mir. are wanting in Beda ; they are mentioned in Ms. Lansd. 436.
9 T. whitebi. 19 £. serpentum. u T. mari ; £. mare. a £. ammodo.
De §ancta $itoa.
31
doleat astudam1, sed lapidum innocentiam perpendat: obtineat serpens rigorem lapidis, sed lapis nesciat maliciam serpentis. Sit itaque effigies in lapide, sed venenum sit in serpente. Conuerte ergo, queso, serpentes qui huius lod confinia incolunt, in solidissi- mam lapidum naturam, quatinus illorum deinceps non metuentes 5 insolentiam, cum pace et tranquillitate tibi soli domino liberis mentibus seruiamus, qui es super omnia benedictus deus in secula seculorum.9 Cumque omnes respondissent amen, circumquaque serpentes ex rimulis terre confluere et apud littora maris certatim serpere et sine mora per deuexa montis sese precipitare, omnes 10 astantes viderunt ; vbi mox velut lapides diriguerunt 2. Ex ilia vero die in prouinda ilia nemo se vnquam bac clade lesum sensit. In cauemis saxorum, vbi serpentes corruerunt, lapides inueniuntur, in quibus ita proprie exprimuntur eorum figure, vt nil penitus confor- mitati serpentis, quantum ad expressam speciem, desit vel nature. 15 Lapillos quasi ad imaginem serpentinam expressos inspids: sed nulla arte humani ingenii sic posse insculpi fadle aduertis; lapis manibus palpatur, sed nichil nisi serpens cogitatur. Quidam ex famulis beate Hilde, qui custos erat agrorum, subito aduenit et voce querulosa, vnde molestabatur palam exposuit, videlicet quod sata 20 fratrum et sororum a multitudine auium consumpta, et pedibus con- culcata, in nichilum fere redigerentur. Cui virgo sancta respondit : i Si nolueris, vt asseris, hanc tibi crebro suscitent molestiam, et nobis tantam ingerant iniuriam, vade protinus et eas pariter sub custodia includendo coherce; nec eas, donee multetur presumptio, vspiam a 5 euolare permittas.9 Ille autem ab ea se irrideri putabat, et non sine rancore a virginis presentia recedens dixit : ‘ Num enim in ventum verba efiimdis et quod impossibile est et nature non admittit ratio, michi iniungis ? Vadam enim secundum verbum tuum, et, si potero, quod predpis faciam ; sed quam inefficacia sint que michi iniunxeris, 30 in reditu meo vtique expenerisV Ad agros igitur4 pergens, aues velut arenam innumerabiles, que sata consumpserant, inuenit Quas vt vidit, in hanc vocem proculdubio prorupit : * Ite, ait, et secundum iussionem domine mee infra eius includamini septa: quia hoc est quod vobis debeo facere ex obedientia.9 Nec mora, statim quo 35 iubebantur ire ceperunt, et seipsas nemine cogente, sed prefato famulo sequente, intra septa induserunt Quo facto custos agrorum animo vehementer consternatus, rei ordinem sancte Hilde enarrauit Que statim accedens, auibus omnibus libertatem auolandi quo vellent concessit Sed cum omnis turba volucrum per licentiam sancte 40 virginis abisset, repente vna, que relinqui videbatur, mortua inuenta est Cui cum beata Hilda preciperet vt sine dilatione surgeret et coalites suos absque mora apprehenderet, illico auis mortua reuixit et
1 T. hastuciam. * T. dirriguerunt. * E. expergeris. * T. ergo ;
E. igitur.
32
iMa legMa anglie.
imperantis sermonem agili volatu compleuit. 1 In eius monasteno
fuit frater quidam diuina gratia specialiter insignia, qui* carmina religioni et pietati apta facere solebat, ita vt quicquid ex diuinis litteris per interpretes disceret, hoc ipse post pusillum verbis poeticis, 5 maxima suauitate et compunctione compositis, in Anglorum lingua proferret; cuius carminibus multorum sepe animi ad contemptum seculi et ad appetitum sunt vite celestis accensi. Alii enim post ilium in gente Anglorum religiosa poemata facere temptabant^sed nullus ei equiparari * potuit. Non enim ab hominibus, neque per hominem io institutus, canendi artem didicit, sed diuinitus adiutus gratis canendi donum accepit Vnde nichil vnquam friuoli et superuacui poematis facere potuit ; sed ea tantummodo que ad religionem pertinent, reli- giosam eius linguam decebant In seculari siquidem habitu vsque ad tempora prouectioris etatis consdtutus, nichil carminum aliquando 15 didicerat Vnde, cum in quodam conuiuio letitie causa decretum esset vt omnes per ordinem cantare deberent; cum sibi citharam appropinquare cemeret, surrexit, et egrediens, membra sopori dedit Et ecce, astitit ei quidam per sompnum4, et eum salutans ac suo nomine appellans, 4 Cedmon, inquit, canta michi aliquid.1 * Nescio, 30 inquit, cantare ; et ideo de conuiuio recessi.’ Rursum ille qui cum eo loquebatur, ait : ‘ Attamen cantare habes.’ ‘ Quid, inquit, cantare debeo?’ Et ille: 4 Canta, inquit, principium creaturarum/ Quo accepto responso, statim ipse cepit cantare in laudem dei conditoris versus, quos nunquam audierat, quorum iste est sensus : 4 Nunc 35 laudare debemus auctorem regni celestis, potentiam creatoris et consilium illius, facta patris glorie : quomodo ille, cum sit eternus deus, omnium miraculorum auctor extitit, qui primo filiis hominum celum pro culmine tecti, dehinc terram custos humani generis omni- potens creauit.' Hie est sensus, non autem et ordo ipse, verborum 30 que dormiens ille canebat Neque enim possunt carmina, quamuis optime composita, ex alia in aliam linguam ad verbum sine detrimento sui decoris ac dignitatis transferri. Exurgens autem a sompno, cuncta que dormiens cantauerat, memoriter retinuit, et plura verba deo digni carminis adiunxit. Perductus autem ad sanctam Hildam ; 35 cum doctores quidam exposuissent illi quendam sacre scripture ser- monem, optimo carmine quod iubebatur compositum reddidit Mox ergo abbatissa amplexa gratiam dei in viro, secularem ilium habitum relinquere et monasticum suscipere propositum docuit. Ille vero, que de sacra scriptura audiendo discere poterat, quasi mundum 40 animal secum ruminando in carmen dulcissimum conuertebat, sua- uiusque resonando doctores suos vicissim auditores sui faciebat Canebat autem de creatione mundi et origine humani generis et tota Genesis historia, de egressu Israel de Egypto et ingressu in terram repromissionis, de aliis plurimis sacre scripture historiis, de incarna- 1 Bed. IV. 94. * B. quia. * B. eum equiparare. * al. sompnium,
33
De %mm pma.
done domini, passion e, resurrectione et ascensione, de spiritus sancti aduentu et apostolorum doctrina. De 1 * * terrore futuri iudicii et horrore pene iehenne * ac dulcedine regni celestis multa carmina faciebat In quibus homines ab amore scelerum abstrahere, et ad dilectionem et solertiam bone actionis ezcitare curabat. Erat enim vir multum 5 religiosus et humilis, et aduersus illos qui praue agere solebant, zelo magni feruoris accensus. Et factum est vt, qui simplici ac pura mente tranquillaque deuotione domino seruierat, etiam tranquilla morte mundum relinquens ad eius visionem veniret 8,illaque lingua que tot salutaria verba in laudem conditoris composuerat, vltima quoque 10 verba in laudem ipsius, sese 4 et spiritum suum in manus eius com- mendando, clauderet Qui etiam prescius sui obitus extitisse fere- batur. Cum enim sancta Hilda multis annis prefato monasterio prefuisset, placuit domino sanctam eius animam longa infirmitate camis examinari, vt, iuxta exemplum apostoli, virtus eius in infirmi- 15 tate perficeretur. Per sex igitur continuos annos eadem molestia laborare non cessabat. In quo toto tempore nunquam ipsa vel con- ditori suo gradas agere, vel commissum sibi gregem et publice et priuadm docere pretermittebat Nam suo predocta exemplomonebat omnes, et in salute accepta corporis domino obtemperanter ser- 20 uiendum, et in aduersis rerum siue infirmitatibus membrorum fideliter domino agendas gratias esse. Septimo igitur sue infirmitatis anno, conuerso ad interna 8 dolore, ad diem vltimum peruenit. Hora autem exitus eius a corpore, in alio longius posito monasterio quedam sanctimonialis femina • audiuit subito in aere notum campane sonum, 25 quo ad oradones excitari solebant cum que 7 earum de8 seculo fuisset euocata ; apertisque, vt sibi videbatur, oculis, aspexit, detecto domus culmine, fusam desuper lucem omnia repleuisse ; viditque animam prefate dei famule in ipsa luce comitandbus ac ducendbus angelis ad celum ferri. Et statim exurgens nimio terrore perterrita 30 ad abbatissam currit que prefuit monasterio eodem anno a sancta Hilda constructo nomine Haconos 9 — et tresdecim miliaribus 19 a monasterio Hilde distabat— nuncians, beatam Hildam, illarum omnium matrem, iam a seculo migrasse, et, se aspectante, cum luce immensa ducibus angelis ad eteraa gaudia ascendisse. Venerunt autem diluculo fratres 35 a loco vbi defuncta erat, eius obitum nunciantes. Eadem etiam nocte cuidam virgini obitus illius in visione apparuit, que animam eius cum angelis ad celum eleuatam conspexit Obiit autem quinto decimo kalendas decembris.
1 Bed. Item de. * Bed. gehennalis. * T. E. venerat 4 Bed. signando
sese. 4 Bed. interanea. 4 Bed. nomine Begu. T E. que ; T. quis corr,
to que ; Bed. quis eorum . . . euocatus. 1 E. de hoc. 9 Bed. Hacanos.
19 E. mOaribus.
vol. n.
D
34 H3(rtm le&en&a Stigife.
V De SANCTA HlLDEUTHA VIRGINS ET ABBAT1SSA *•
"DErkinga monasterium, multorum sanctorum dinoscitur esse sacra- rium. Plerumque enim super hunc locum quodam familiari respectu celum videtur apertum; et claritatem quam anime possident in celis effundere quodammodo ostenditur corporibus glorificandis.
5 Ad magnam igitur gloriam hoc spectat beate matris Hildelithe, quod sola inter tot celestes velut preciosissima gemma exdpitur, sola inter sua sidera velut clarissima premonstratur, sola post beatam Ethel- burgam sanctitatis titulo solempnizatur. Vt autem pretereamus pos- teritatis merits; tempore quo beatus Edmundus martyrium pro 10 Christo passus est, tota sanctarum virginum congregatio cum sua matre in hac sancta ecclesia a paganis est concremata. O quam recolenda pietas, vbi mater ilia diuine familie, decurrente plumbo ardentis monasterii, vtrasque manus ad celum eleuans, et cum lachrymis omnes confortans, dixit: ‘ Sustinete, filie dilectissime, 15 transitorium istum ignem, quo ad perpetuum currimus brauium. Iam nobis celum reseratur, iam palma martyrii et sempiterna gloria momentaneo dolore mercatur.9 Iste enim virginales martyres cum superioribus virginibus velut plebs siderea vna commemoratione sine certa lugubratione et nomine recoluntur. Beata vero Hildelitha a ao gloriosis gloriosissima pretenditur. Hec enim virgo sancta non solum a Dunstano, Ethelwoldo, et Elphego digna veneratione est celebrata, verum etiam a multis sanctis antiquis sanctitas eius est predicata : et si nobis, ob culpam incurie vel ob premium fidei, ipsius miracula vel scripturarum indicia defecerunt, illi proculdubio daman- 25 tibus virtutibus hanc nouerunt qui primitus ante combustionem sacrorum voluminum per totam insulam per Danos factam, in lucernam omnium earn extulerunt, diemque suum sanctissimum esse sanxerunt Huius itaque virginis gloriose instantiam et vigilem curam supra gregem sibi commissum breuiter tangit Beda venerabilis’, 30 confisus de cetero quod descriptus liber vite sancte Ethelburge, de quo hec et alia preclara exceperat, ad testimonium sanctitatis eius sufficeret. Adeo diuina charitate erat plena, et omnium virtutum doctrix et formula, in vigiliis, abstinentiis, benignitate, dementia, ceterarumque virtutum summa ; ita animabus et corporibus prouidit 35 necessaria, vt coram deo et hominibus incederet sine querela. Cetera vero vita vel merits beate Hildelithe latent nostra 4 tempora ; quibus credimus non defuisse miraculorum testimonia, quamquam magis in fide, que per dilectionem operatur, quam in miraculis sanctitas sit comprobanda. Omnia tamen eius sacra gesta celo credimus esse 40 descripta, tanto ibi clariora quanto hie obscuriora : cuius vita cum
1 Ed. mostly in A. SS. Boll. March III. p. 485 ; cf. Beda IV. 10. om. in T. 3 Beda IV. 10, * E. vestra.
* et abb.
35
De Pattern ^flDelitfca.
Christo abscondita, clarior tandem apparebit cum ipso in gloria*
1 Successit enim beate Ethelburge in officium abbatisse, et vsque ad vldmam senectutem eidem monasterio strenuissime, et in obseruantia discipline regularis et in earum que ad communes vsus pertinent rerum prouidentia, prefuit, et exhortatione matema et conuersatione 5 angelica omnes ad celestia trahens. 8 Tres enim femine cece ad patrocinia trium sanctarum virginum simul conuenientes, singule ad singulas sunt illuminate : vna videlicet ad sanctam Ethelburgam, altera ad sanctam Hildelitam, tertia ad sanctam Wlfildam *.
IT Narratio 4.
Sancto enim Pachomio apparuit diabolus in specie mulieris pul- jo cherrime. Quam ille cernens, et phantasma esse agnoscens, orabat multum, vt euanesceret. Cui ilia, propius astans, ait : i Quid super- flue laboras ? potestatem accepi a domino temptare quos volo.’ Ad quam ille : * Quid vis esse ? ’ Et ilia : ‘ Ego sum virtus diaboli, et caligine voluptads mortifere mortales inuoluo: sed tuis vel tibi, 15 propter Christum qui humanatus est, appropinquare non possum, Sed nunquid ita semper erit? Veniet tempus post obitum tuum quando prout libuerit debachabor inter eos quos nunc orationibus tuis munis.’ Sanctus ait : * Et quis scit 5 si meliores tunc erunt qui illos corroborent Nam tu prescire nil omnino preuales quod est solius 20 deL’ Et ilia : 4 Plurima tamen [futura] ex precedentibus cognosco. Omnis enim rei principium tendit ad augmentum prius, deinde ad detrimentum vergit : sic et in hac vestra 6 professione, vt conicio7 fiet. Nam inter initia sua signis et virtutibus roborata succreuit. Cum autem senescere ceperit, aut temporis diu[tu]mitate lassescens 8 aut 25 negligentia torporis 9 deficiens, ab incrementis propriis minuetur.’ Post hec Pachomius instanter orabat vt sibi dominus reuelaret qui status monachorum post se futurus sit Qui per visionem sibi factam edoctus est quod monasteria quidem multipliciter dilatarentur, et nonnulli pie et continenter viuerent, plurimi vero negligerent 30 suamque salutem perderent, maxime vero per negligentiam prela- torum, quibus primatum tenentibus ambitiosa lite quis eorum presit contenderent 4 Et reprobabuntur boni prepositi, et mali eligentur.
Et tunc omnia pene que diuinis regulis subnixa sunt, humanis com- mutabuntur illecebris.’ Tunc Pachomius exclamans ad dominum 35 ait : 4 Heu me, quia frustra laboraui ! Si enim tarn peruersi erunt qui futuri sunt prepositi, eorum subditi quales erunt ? ’ Tunc apparuit
* Beda IV. 10. 8 Cf. S. Ethelburga.
8 Antiphon in T. :
Ad tumbam dilecte Hilddithe dominus soluit compeditos, erigit elisos, sanat egrotos, luminat cecos, exaudit supplices (MS. suplies) credulos: per quam dignetur infirmitates nostras sanare et tenebras iUuminare. Ora pro nobis. (Collect destroyed.)
* C£ Vine. Bell. XVIII. 47 ; Vit Patr. 067. * E sit. 6 E nostra. 7 E.
conuicio. 8 T. E lacescens. 9 T. E. corporis ; VP. negligentie torpore.
3<>
isotm legen&a angKe.
ei mirabili fulgore quedam ymago spineam portans coronam, dicens ei : ‘ Confortare, Pachomi, quia posteritas tua vsque in finem non deficiet, et qui inter eos pie et continenter vixerit, amen dico requiem sortietur,’
IT Narratio1,
5 Eo tempore, secundum Bedam, Sebba rex Orientalium Saxonum, vir multum deo deuotus, floruit. Erat enim religiosis actibus, crebris precibus, piis elemosinarum fructibus plurimum intentus ; vitam pri- uatam et monasticam cunctis regni diuitiis et honoribus preferens, quam et olim, si non obstinatus coniugis animus diuortium negaret, 10 relicto regno subisset. Cum autem triginta annis placitis deo operibus regnasset, infirmitate correptus, vix impetrato vxoris consensu, ab episcopo londoniensi habitum religionis suscepit, et summam pecunie maximam pauperibus erogandam episcopo 2 * attulit, nihil omnino sibi reseruans. Qui cum diem mortis sibi imminere sentiret, accito ad se 15 episcopo, consolatoriam, quam viderat, narrauit ei visionem. Vidit enim sibi assistere tres viros claro indutos habitu, quorum vnus dixit quod anima eius sine vllo dolore cum magno lucis splendore tertio die esset egressura de corpore. Die vero post hec tertia, quasi leuiter obdormiens sine vllo sensu doloris emisit spiritum. Et parato sarco- ao phago, inuenerunt corpus mensura palmi longius esse illo. Cumque quid inde agerent hesitando quasi attoniti starent, subito, astante episcopo et filio regis eiusdem et turba hominum multa, inuentum est sarcophagum illud congrue longitudinis, vt a parte capitis ceruical interponi posset, et a parte pedum mensura quatuor digitorum corpus 25 excederet. Sepultus est autem in.ecclesia sancti Pauli apostoli.
IT De sancto Honorio archiepiscopo et confessore \
T) Eato archiepiscopo Iusto ad celestia translato, sanctus Honorius pro illo est in presulatum electus, qui erat vnus ex discipulis beati pape Gregorii, vir magne reuerentie et in rebus ecclesiasticis sublimiter 4 instructus. Qui ordinandus venit ad Paulinum, et occur- 30 rente sibi illo in Lindecolnio B, dorobemensis ecclesie consecratus est antistes. Cui etiam papa Honorius misit pallium et litteras, in quibus decreuit 6 vt cum dorobemensis vel eboracencis antistes de hac vita transient, is qui superest consors eiusdem gradus, habeat potestatem alterum ordinandi loco eius qui transierat sacerdotem ; ne sit necesse 35 ad romanam vsque ciuitatem per tarn prolixa terrarum et marls spacia pro ordinando archiepiscopo semper fatigarl i Inter plurima,
1 Ex Beda IV. 11. * Bed. vocabulo Valdheri qui Erkenwaldo successerat.
3 Ed. in Act SS. Boll Sept VIII. p. 710. Abridged from Goscelin's Vita in
MS. Cott Vesp. B. XX, Harl. 105, HarL 65a (an amplification of Beda II. 18 fit).
4 T. sullimiter. 4 Bed. Lindocolino. 4 Bed. decemit
37
De §ancto honorio.
inquit memoratus papa, que redemptoris nostri misericordia suis famulis dignatur bonorum munera prerogare, illud etiam olementer coliata sue pietatis munificentia tribuit, quotiens per fraternos affectus 1 vnanimam * dilectionem quadam contemplatione altemis 8 aspectibus representat. Pro quibus maiestati eius gratias indesinenter ex[s]ol- 5 uimus, eumque vods supplicibus exoramus vt vestram dilectionem in predicatione euangelii elaborantem et fructificantem, sectantemque magistri et capitis sui sancti Gregorii regulam, perpeti stabilitate confirmet et ad augmentum ecclesie sue potiora per suos 4 suscitet increments; vt fide et opere, in timore dei et chari tate, vestra acquisitio 10 decessorumque vestrorum, que per domini Gregorii exordium pul- lulat*, conualescendo amplius extendatur . . . * Tali itaque huius sancti pape fauore ac testimonio liquide patet hunc beatum Honorium gregoriane institutionis discipulum, hoc est apostolice vite et per- fectionis dignum fuisse emulum. Nec illud edam parue glorie pre- 15 conium est quod per sanctum Felicem, a se ordinatum Orientalium Anglorum presulem, illam quoque ad Christum conuertit gentem. Beato vero Felice mortuo, loco eius ordinauit Thomam diaconum eius, de prouincia Girwiorum. Hiis temporibus turbatis rebus Northan- humbrorum, perempto rege Edwino, beatus Paulinus, assumpta 20 secum Ethelburga regina, rediit Canciam nauigio, atque a beato Honorio honorifice susceptus est. Rex vero Edbaldus sorori sue Ethelburge dedit villam Limming[e] nominatam, in qua ipsa mona- sterium construxit, et a beato Honorio velamine consecrata, mater plurimarum virginum et vidua rum facta est. Que post vite sue 35 obitum sepulta est ibi idibus decembris. Paulinum vero episcopum roffensem constituit, qui ibidem finem vite dedit 6. Sic [ergo] 7 dux strenuus ac peruigil dominice milicie, aliis velut in acie diuina cadentibus alios subrogare certabat, ne scilicet seuo8 hosti locus irrumpendi pateret, ne leo rugiens et querens quern deuoret, gregem 30 domini sine defensore inuentum vastaret. Non solum [autem]9 altioribus, verum etiam inferioribus custodiis ecclesiarum fidelis et prudens dispensator domini prospiciebat, et omnia vt omnium solidtus procurabat. Ordinabat parochias10 et cetera clericorum officia, docens omnes vt in omnibus se exhiberent sicut dei ministros, 35 et plebem dei tarn suauitate et patientia erudirent quam doctrina, tarn pie conuersadonis exemplo illustrarent quam exhortatione paterna ; quatinus et christiani adhuc rudes in fide, et gentes adhuc incredule, diuini amoris attraherentur dulcedine, quam terroris austeritate. Sic enim deus sanctum Honorium fide purissima, conuersatione amabili, 40 signis et virtudbus multis in terris ditauit, vt tanquam lucema ardens et lucens huic regno effulserit, vt errores multos hereticorum euacua-
1 al. afiatus. * E. vnanimem. * E. alterius. 4 Bed. vos. 8 T. pululat.
* add. : In cuius locum Hon. ordinauit Ithamar. 7 T. ergo ; E. igitur. • E. seue. * so T., om. in E. 19 T. parrochias ; G. parrochianos.
38 jQotm legen&a 9ngUc.
uerit, vt innumerabiles paganorum ad deum conuerterit, miserias multas hominum 1 orando, consolando releuauerit, et tota vita eius quasi speculum cernere cupientibus resplenduerit Sibi parcus et Christi pauperibus largus, seruiens domino in spiritu humilitads et 5 officio totius charitatis, certabat inter illos annumerari quos beatificat sententia Christi : 4 Beati, inquit, pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum celorum.’ Studebat sibi et omnibus vigilare; orando, psallendo, excitando, omnes secum in occursum domini preparare. Sicque de huius mundi ergastulo ad patriam daritatis eterne transi- io uit, pridie kal. octobris, anno domini sexcentesimo quinquagesimo tertio, et in monasterio apostolorum Petri et Pauli cum patribus suis sepelitur. Elapsis post hec multis annis, cum eius reliquie de terra eleuarentur, hora qua eius cripta cum effodiente sarculo aperta est, tarn ingens odoris suauissimi fragrancia illico erupit, vt qui- 15 cunque tunc sancto illi officio presentes aderant, odore illo respersi cum magna cordis deuotione laudes deo proclamarent Derogabat quidam emulushuic sancto, preferens illi quendam secularis opulentie episcopum qui ecclesiam dei multis opibus et omatibus extruxerat, cum istum 8 tale aliquid vtilitatis in vita sua fecisse nullum vestigium ao sit Quod vbi eius loci prior nunciatum egre ferret, nocte subsequuta cuidam seniori quidam venerabilis in visu astitit, ita preclare lucens sicut sol, dicens : * Quare ille talis hesterno die sanctum dominum 8 Honorium abusiua lacerare voluit detractione in pontificis laudati prelatione ? Cur hiis relatis prior ex sacro euangelio non respondit : a 5 quia omnibus largitionibus diuitum copiosis plus due minute valuerunt euangelice paupercule apud iudicem iustum ? ' Hinc 4 [ergo] B datur intelligi, huius paupertas quanto preciosior fuerit diuitiis seculi apud dominum, non auri probatorem sed fidei. Hie transitoriam huius mundi pompam respuens, et celestis regni gloriam semper desiderans, 30 nunc cum domino regnans, dominum nobis propitium in hoc esse8 seculo semper ezorat 7.
[IT NarraHo 8.]
Anno gratie millesimo centesimo octuagesimo primo apud Rotham, secundum Vincentium, monachi de ecclesia beate Marie a quodam burgense pecunia accepta mutuo, eidem nomine pignoris cortinas 35 ecclesie tradiderunt Instante vero postea festiuitate sancte Marie, ne ecclesia destitueretur suo ornatu, rogabant monachi burgensem vt cortinas eius concederet, restituendas 9 statim post festum. Qui re* spondit quod ille cortine circa lectum vxoris in puerperio decubantis tendebantur, nec inde possent aliquatenus amoueri. Transacta igitur 40 festiuitate, nocte proxima beata virgo vxori sue apparens ait : 4 Vir tuus peccatum grande commisit, nec impietatis sue excessus relinqui poterit impunitus. Tertia itaque die morietur filius tuus, et vir tuus
1 T. hominum multas. 9 E. iustum. s T. domini. 4 £. Huic. * E. igitur. 9 G. et in futuro. 7 G. exoret 4 From Vine. Bell. 9 T. restituandas.
3De pueto $ug*me a crurifiro. 39
die octauo, penas iuxta merita percepturus. Tu autem proficiscere ad ecdesiam meam apud Bethleem, et conspectis ibi tribus sepulchris, tibi medium eliges. Interim vero omni feria quarta circa horam nonam deficiet in te spiritus tuus, et decurret ab ore tuo et naribus sanguis ; et vsque ad nonam sabbati velut mortua permanebis, et tunc tibi 5 spiritus tuus restituetur.’ Hiis dictis, beata virgo disparuit : et muiier viro suo sompnium enarrauit Qui fidem non adhibens, vna cum filio, vt predicitur, debitum mortis persoluit. Muiier autem summo pondfici cuncta per ordinem confessa est : qui in hiis certior fieri volens, duodecim matronis earn commendauit, precipiens vt cum ilia 10 deficiente spiritu obdormiret, plantis eius ferrum infigerent, et de sanguine ab ore et naribus fluente aliquas vestes intingerent Quibus vt iussum fuerat completis, nec in perforatione plantarum est motai nec infectio vestimenti a sanguine in sabbato, reuerso spiritu eius, poterat apparere \ 15
IT De puero Hugone a iudeis crucifixo*.
AN no autem domini millesimo ducentesimo quinquagesirno quin to, circa festum apostolorum Petri et Pauli, Iudei Lincolnie puerum vnum furati sunt, nomine Hugonem, octo annorum etatem habentem.
Et cum ipsum in quodam conclaui secretissimo lacte et aliis puerilibus alimentis nutrirent, miserunt ad omnes fere Anglie ciuitates in quibus ao Iudei degebant, et conuocarunt de vnaquaque ciuitate aliquos Iu- deorum, vt, in contumeliam et obprobrium Ihesu Chrisd, interessent sacrificio suo Lincolnie. 4 Habebant enim, vt dicebant, quendam puerum absconditum ad crucifigendum.’ Et congregatis multis Lincolnie, consdtuerunt vnum Iudeum pro iudice, tanquam pro Pilato. 35 Cuius iudicio et omnium fauore affectus est puer diuersis tormentis. Verberatus est vsque ad cruorem et liuorem, spinis coronatus, sputis et cachinnis lacessitus, et 8 a singulis punctus cultellis 4, potatus felle, derisus probris et blasphemiis ; et crebro ab eisdem frendentibus suis dendbus Ihesus pseudo-propheta vocatur6. Et postquam diuer- 30 simode illuserant ei, crucifixerunt, et lancea ad cor pupugerunt.
Et cum expirasset puer, deposuerunt corpus de cruce, et, nescitur qua ratione, euiscerarunt corpusculum : dicitur autem quod ad artes magicas exercendas. Mater autem pueri, filium absentem per
1 Collect in T. :
Intercede pro nobis, sacerdotum Chrisd dignissime, Honori pater piissime, ut cuius apud deum uirtus enituit magna, tua nos demencia redimat a peccatis benigna. V. Amauit eum dominus.
Sancti nos, domine, Honorii confessoris tui atque pontificis commemoracio uodua letificet et sue nos beneficiis intercessionis attollat, per.
a Ed. in Act SS. Boll. 27, Iuly VI. p. 494 ; abridged from Matthaeus Paris.
An Old French poem on the subject was ed. by Fr. Michel, 1834 ; English ballads in Halliwell Contributions to Early Engl, litt 1849. 4 MP. et insuper.
4 MP. cultellis qui dicuntur anelatii. • MP. vocatus.
40
jBotm legen&a angtte.
aliquot dies diligenter quesiuit: dictumque est ei a vicinis quod vltimo viderunt puerum quem quesiuit ludentem cum pueris Iu- deorum sibi coetaneis, et domum Iudei cuiusdam1 intrantem. In- trauit igitur mulier subito domum illam, et vidit corpus pueri in 5 quendam puteum precipitatum. Et caute conuocatis duitatis balliuis, inuentum est corpus et extractum. Mater autem pueri, querula et clamosa *, omnes dues, immo8 omnes4 conuenientes 4, ad lachrimas et suspiria prouocauit. Erat autem ibidem nobilis quidam 6 nomine Iohannes 7, vir quidem 8 circumspectus et eleganter litteratus, qui ait : io ( Audiuimus quod quandoque 9 Iudei in obprobrium Ihesu Christi domini nostri crucifixi talia non sunt veriti attemptare,* et capto vno Iudeo, in cuius domum intrauit puer (ipse Hugo) 10 ludens, et aliis ideo suspectior, ait illi : 4 Miser, nescis quia te festinus manet in- teritus11? totum aurum Anglie non sufficeret ad ereptionem vel 15 redemptionem tuam. Verumtamen dicam tibi, licet indigno, qualiter poteris vitam tuam saluare et membra, ne mutileris. Vtrumque tibi sal- uabo, si quecunque in hoc casu perpetrata I9, sine falsitate aut fraude 11 mihi pandas.’ Iudeus igitur ille, nomine Copinus, sic credens viam inuenisse euadendi, respondit dicens : 4 Domine Iohannes, si dictis ao facta compenses, pandam tibi mirabilia.’ Et animauit eum et inci- tauit ad hoc eiusdem Iohannis 14 industria. Et ait Iudeus : 4 Vera sunt que dicunt Christiani, Iudei fere quolibet anno vnum puerum in iniuriam et contumeliam Ihesu crucifigunt : sed non quolibet anno comperitur, nam occulte hoc faciunt, et locis abditis et secretis. »5 Hunc autem puerum, quem Hugonem vocant, inmisericorditer nostri Iudei crucifixerunt ; et cum obisset, et mortuum abscondere vellent, in terra obrui non potuit nec abscondi. Perutile u enim reputabatur corpus insontis augurio : ad hoc enim euiscerabatur. Et cum mane putab tur absconditum, edidit illud terra et euomuit, et supra terram 50 inhumatum apparuit. Quo viso, Iudei multum abhorrentes, cum illud in puteum proiecissent ; (deo volente) nec tunc occultari potuit Nam mater pueri improba omnia perscrutando, corpus inuentum balliuis intimauit.’ ludeo itaque, precepto prefati Iohannis vinculis mancipato, canonici ecclesie lincolniensis corpusculum sibi tradi 35 petierunt, et tanquam preciosi martins venerabile corpus et sanctum honorifice terre tradiderunt. Iudei vero decern diebus puerum infra sua habitacula clausum tenuerant, vt tot diebus lacte pastus atrocia perfidorum tormenta fortius tollerare posset Increpauit autem rex Iohannem prefatum quod tarn flagitioso14 vitam, quam dare non 40 poterat, pollicebatur. Cumque Iudeus videret se nullo modo mortem euadere posse, ait: 4Imminet mihi mors mea, nec potest mihi
1 E. cuiusdam iudei. * E. cl. voce. * MP. in uno. 4 om. in MP. 5 T. conuenientes omnes. 6 E. nomine quidam. 7 MP. Ioh. de Lexintona. • T. E. quidam. 9 MP. quandoque quod. 10 ipse Hugo om. in T. u E. interritus. a MP. aguntur. 18 MP. sine falsi stamine. 14 E. ioannis. 14 MP. Inutile (!). 14 T. flacioso.
De §ancto Qm&otte epigcopo.
41
dominus Iohannes perituro suffragan. Nunc omnibus vobis veri- tatem pandam. Morti huius pueri, de qua calumpniantur Iudei, con- sentiebant omnes fere Iudei totius Anglie, et cuiuslibet fere ciuitatis quidam electi, ad pueri illius immolationem quasi ad paschale sacri- ficium conuocabantur.’ Et cum hoc et alia deliramenta palam enar- 5 rasset, ad caudam equi ligatus, ad patibulum trahitur et aereis 1 caco- demonibus in corpore et. anima presentatur. Alii vero Iudei, huius facinoris participes, quater viginti et vndecim Londonias ducti carcerali custodie tradebantur. Facta demum per iusticiarios regis inquisitione diligenti, decern et octo de nobilioribus Iudeis vrbis Lin- 10 colnie pueri martirio consentientibus, equis ad patibulum sunt tracti et postea suspensi, ceteris in arcta 8 custodia reseruatis.
[Ms. T. adds : Incidencia 3.
Presbiter quidam commissam sibi cum magno timore domini regebat ecclesiam : qui a tempore ordinis accepti presbiteram suam ut sororem diligens, set quasi hostem cauens, ad se propius accedere 15 nunquam sinebat Anno quadragesimo ordinacionis sue grauiter febre correptus, ad extrema deductus est. Set cum eum presbitera sua conspiceret solutis iam membris morti uisinum ; si quod adhuc ei uitale spiramen inesset, naribus eius apposita curauit aure dinos- cere. Quod ille senciens, cui tenuissimus inerat flatus, quanto ad- 20 nisu 4 ualuit erupit dicens : 4 Recede a me, mulier : adhuc igniculus uiuit, paleam tolle.’ Ilia recedente, concrescente uirtute corporis, cum magna cepit leticia clamare dicens : 4 Bene ueniunt a domini mei : quid ad tantillum seruulum uestrum estis dignati conuenire? Venio, gracias ago.’ Et astantibus, quid hoc esset querentibus, ait : ‘ Num hie 25 sanctos apostolos conuenire [non] uidetis ? Petrum et Paulum aposto- iorum principes nonne aspicitis ? ' et hiis dictis spiritum emisit 6J
If De sancto Hugone episcopo et confessore7.
SAnctus Hugo genetricis solatio cum [prime] 8 necdum etads metas excessisset orbatus [est] 8 collegioque regularium clericorum vna cum genitore sociatur8, ac fere octennis erat cum militie spiritualis tyro- 30
1 BoD. aeris. * T. arta. * cf. Gregor. Dial. iv. n. 4 T. ad nisum.
* G. veniant • Collect in T. :
Hie insignia hostia puer immolatus, Hugo celi gloria celse coronatus, A Iudeis perfidis martir cruciatus, Nostros reddat placitos Christo famulatus. V. Posuisti domine super c. eius.
Deus qui beatum puerum Hugonem martirem tuum, a Iudeis in contumeliam et obprobrium Christi dilecti filii tui crucifix um, indiciis miraculorum honorare uoluisti ; concede nobis mentis eius et precibus peccatorum ueniam et gloriam sempitemam, per.
7 Abr. from the Magna Vita by Adam, a contemporary, in MS. Digby 165 and Paris Bibl. 5575, ed. by I. F. Dimock, Rolls' Ser. 1864, an abbreviation of it in Pez Bibl. ascetica Ratisb. 1733, X. 389, Migne 153; another life in Surius VI. 387 ; a metrical life was ed. by Dimock, Line. i860. 8 om. 8 Vit. sociatus.
42
j0otm Legettim angtie.
cinia subiret. Boni quippe parentis pro eo inuigilante solertia, prius docetur militare deo, quam addisceret viuere mundo. Sic demum infan- tile corpus flagella pedagogi attrectant, sic discipline [com pedes] 1 motus in eo pueriles coercent, vt et virtutibus vitia preteriret, et tota vita eius 5 esset vnum et iuge martirium. De seipso aliquibus referre solebat : 4 Ego mundi huius gaudia nunquam attigi, iocos nunquam didici, nun- quam sciui V 8 In grannopolitano 4 territorio in quodam cenobio canoni- cus regularis factus, ecclesiasticis litteris imbutus est A ludendi iocan- dique vanitate mentem suspendens, honestis exercitiis se immiscuit. 10 Coeuis suis frequenter ludentibus, sibi talia paterae dulcedinis instil- labant hortamenta : Solebat enim sibi dicere pater suus 8 : ( Non te, inquit, dulcissime fili, alliciat stolida leuitas sociorum. Sine illos: sorti tue istorum studia minus conueniunt* Addebatque : 4 Hugonette, Hugonette, ego te Christo nutrio : iocari non est tuum.’ Vigebat i5 enim ingenii acumine magno, quo velotius, queque vellet, addisceret. Hugone autem adulto, pater eius, qui in eodem cenobio sub regulari disciplina vixit, crebris cepit vrgeri incom[m]odis : quern filius suus, quamdiu vixit, ducebat, portabat, vestibus et calciamentis tegebat, lectum ei sternebat, et in omnibus sedule ministrabat. Zelo tandem ao arctioris religionis ductus, ordinem cartusiensem ingressus est. Ibi enim stimulo carais sue grauissime temptatus, carnem suam vigiliis et mira abstinentia domabat. Promotus tandem ad ordinem sacerdotii, quantum creuit ordine, tantum profecit sancta deuotione. In altaris enim6 officio ita versabatur, ac si visibilem manibus contrectaret 25 dominum saluatorem. Domabat enim corporis membra vigiliis, ieiuniis, flagellis, et iuxta morem ordinis vsu cilicii, et potu aque cum arido pane. Tanta demum carais temptatio, cum procurator domus factus fuisset, subito exorta est, vt mallet iehennalibus interim tradi penis, quam tantis vrgeri flammis. Tam ingens pugna, tam forte 30 certamen fuit, quod [solius] 1 diuine non dubitetur virtutis fuisse quod non cessisset, sed viriliter resistendo triumphum reportaret. Viro dei tandem, prostrato nec superato, non victo sed fatigato, tenuis obrepsit sopor : et ecce, vidit virum qui ilium susceperat ad ordinem ilium, nomine Basilium, vultu angelico radiantem sibi astare et 35 dicere : 4 Quid [tibi] *, inquit, est, fili charissime ? Cur ita iaces pronus in terra ? Surge, et velle tuum fiducialiter loquere.* Et cum tempta- tionem suam ei reserasset, mox patefactis nouacula quam manu tenebat visceribus eius, quasi strumam igneam inde visus est ex- secuisse et longius extra cellam proiecisse. Expergefactus vero, in 40 corde et in came se repperit immutatum. Cuidam familiari suo querenti vtrum aliquem postea senserit in came sua motum : 4 reuera, inquit, quod aliquem senserim non nego, sed simplicissimum, et quern non minus contempnere quam comprimere esset facillimum.1 Cum
1 om. 8 al. sitiui. *—* Iohn of Tynemouth here blunders, past mending, in abridging the Vita. 4 aL Gratianopolitano ; i. e. Grenoble. 4 om. in T.
De §ancto l&ugone epfeeopo.
43
autem fama viri dei ad aures regis Henrici Anglie peruenisset, misit nuncios Cartusiam, vt eum priorem Withamie, in episcopatu bathoni- ensi, constituent Qui statim fratribus ait : ‘ In medio vestre sancti- tatis tam diu conuersatus, monitis et exemplis vestris adiutus, nunquam [uel] 1 per vnum diem animam meam custodire sciui : vnde $ miror quomodo ad regendas aliorum animas mitti longius debuissem. Qualiter instituere nouam domum sufficerem, qui antiquorum insti- tuta seruare nequiui ? Puerilia sunt ista que audio, et nec delibera- tionis tante spacio aliquatenus digna.’ Tandem vero, licet multum renitens, prior Withamie factus est. Factum est autem vt defi- 10 cerent * sumptus ad edificia construenda : et mittens Hugo semel at- que iterum fratres ad regem, [cum] 8 nihil preter promissiones et verba reportarent, assumpto4 quodam fratre nomine Gerardo ad curiam profectus est. Quos rex benigne excipiens, blanda locutus, bona pollidtus, causam dilationis excusans, celerius omnia perficienda 15 promittens, sumptus tamen non contulit, nec quando esset collaturus certius indmauit Tunc frater Gerardus regem durius cepit arguere, inter cetera dicens: ‘Totum vobis regnum vestrum, domine rex, quietum cedo et ad nostrum potius cartusiensem heremum vobis valefaciens mox redibo. Putatis vos gratiam nobis exhibere si vestro 20 nos vel pane sustentetis, cum eo penitus non egemus? Verum melius6 nobis est ad saxa nostrarum confugere AJpium, quam ad talem hominem habere conflictum qui totum quod pro sua suggeritur 6 salute, tanquam perditum arbitratur. Habeat igitur 7 citius amissurus, et cui nescit ingrato relicturus, opes quas tantum amat ; nec Christus hiis 25 dignatur, nec quisquam bonus christianus, pardcipari.’ Hec et satis duriora Gerardo prosequente, tanto vice regis Hugo sufiusus est rubore, vt totus inhorresceret et vix confusionem cordis sui toleraret. Monebat fratrem modestius effari, talibus parcere aut penitus silere. Verum [is] #, vt erat conscientie purioris, iam dictis alia atque alia qui- 30 bus principem corrigeret aut erudiret superaddit. Interea vero rex nec vultum 6 mutauit nec verbum edidit, immo tacitus et tranquillus dicentem sustinuit, quousque vniuersa que mente conceperat ore par- turiret Habito post hec aliquamdiu silentio, priore vultum pre con- fusione deprimente, rex conuersus ad Hugonem ait : ‘ Nunquid [et] 8 35 tu abire disponis et cedere nobis regnum nostrum ? ’ Et complexus eum, cum iuramento ait : * Per salutem anime mee, dum vixero, tu a meo regno non discedes. Tecum enim partiar consilia salutaria, tecum et studia anime mee necessaria.’ Et mittens confestim sumptus, opus cum summa instantia compleri iussit. Condgit enim regem Hen- 40 ricum cum magna classe sua, orta tempestate in mari pene naufragari.
A prima enim vigilia noctis mare intumescens, seuiendbus 10 vends, naues nunc astris inserere, nunc immergere abisso laborabat. Rex
1 om. in E. * E. deficeret 3 T. E. et. 4 E. assumpta. 3 ai, satins.
6 a/, geritur. 7 Vit sibi. 3 om. 3 Vit vultus. 10 al, furentibus.
44
JBotm Legettira 3ngtte,
tandem hiis malis pressus *, in hec verba ’prorupit : * O, inquit, si vigilaret nunc cartusiensis Hugo meus, si secretis intenderet modo precibus, si cum fratribus suis diuinis interesset officiis, non ita in longum mei obliuisceretur deus.’ Tunc altius ingemiscens ait : * Deus 5 omnipotens, cui seruit prior Withamie in veritate, illius interuentu ac meritis nobis, in tanta pro peccads nostris angustia iuste deprehensis, ciementer miserere.' Ferunt quidam [etiam] 2 eum vouisse quod si ad portum incolumis perueniret, eum ad pontificalem gradum promo- ueret Nec mora, pelagi fragor, ventorum turbo subsedit et euanuit ; to cadunt fluctus, redit aura lenior, fretum funditus compianatur, naues optato potiuntur littore, referunt vniuersi gratianim actiones diuine clementie. Vir autem dei, constructis edificiis, tempus omne quod sompni sola necessitas sibi vendicasset s, oradoni aut lecdoni, medita- doni vel spirituali colladoni indulgebat, vel exhortationi. Nunquam 15 lectulus eum tenuit vigilantem: mox vt membra stratum excepisset 4, et ipsa sopor pariter excipiebat ; [si] 2 quando excitareturasompno,con- festim vel ad oradonem surgebat, vel sub momento rursus in soporem soluebatur. Contigit enim vt cum rege quodam tempore familiarius agens, de penuria librorum intersereret mentionem. A quo admonitus 20 vt conscribendis libris insisteret, membranas sibi deesse respondit.
* Et quantum, inquit rex, dbi vis conferri ad supplendum hunc defec- tum ? ' * Vna, inquit, marca argend diu sufficiet.' Rex vero ad hec subridens ait : 4 O quam immoderate grauas nos ! ' iussitque, fratri 6 qui cum eo erat decern marcas numerari 6. Promisitque [etiam] 3 bibliam 7
35 ei se transmissurum : et sub multe recompensation is pollicitatione bibliam pulcherrimam a priore Sancti Swituni petiit, et impetratam Hugoni transmisit. Cumque postea monachus quidam Wintonie illuc aduenisset, et ab illo bibliam domus sue fuisse didicisset, ait : 4 Itane dominus rex ecclesiam vestram fraudauit libro vestro ? Crede mihi, 30 frater, resdtuetur vobis bibliotheca vestra ; sed et fratribus vestris deuote supplicamus quatinus nobis, defectum codicis sui eos susd- nuisse ignorantibus, humiliter dignentur indulgere. Si vero librum recipere non acquiescis, ego ei restituo qui hunc nobis destinauit’ Tandem monachus cum difficultate vix librum recipiens, ad domum 35 suam rediit. Waite ro tandem, lincolniensi episcopo, in archiepi- scopum rothomagensem electo, de consensu regis in episcopum lin- colniensem electus, cum magna instantia et difficultate vix consensit. Cum enim ei fuisset electio nunciata, respondit quod pontificalis officii non susciperet dignitatem, nisi prioris Cartusie preuenisset assensus 2 40 Qui cum fuisset obtentus non sine graui labore solempnium nun- riorum, et nunciatus ei fuisset, dixit quod ad regimen ecclesie lincol- niensis non accederet, nisi prius ei de canonicorum vnanimi et libera
1 E. pressis. 9 om. 8 Vit. minime vind. 4 E. excepissent. • E. frater.
* E. munerari. 7 Vit. bibliothecam. 8 In the Vita, he first insists on election by the Chapter.
De $attcta $mgone episcopo.
45
voluntate constaret 1 Decanus igitur Lincolnie cum maioribus capituli sui accessit ad locum cui preerat vir sanctus : qui inter prima col- loquia sic eorum sibi gratiam comparauit, quod eum patrem ac pas- torem habere deuotionis affectu feruenter optabant : et tunc primo consensit Prima nocte qua in episcopatu suo dormiens quieuit, 5 audiuit vocem dicentem sibi : * Egressus es in salutem populi tui, in salutem cum Christo tuo V Processu vero temporis summum regis forestarium, contra libertatem ecclesie debachantem, districte con- uenit et excommunicauit. Quo audito, rex vehementer contra eum motus est. Vacante interim quadam prebenda, rogauit eum rex vt ad iq instantiam suam cuidam [aul]ico® suo earn conferre curaret. Qui litteris perlectis ait: ‘Non aulicis, sed potius ecclesiasticis eccle- siastica oportet beneficia conferri personis. Habet dominus rex vnde recompenset 8 in temporalibus pro temporalibus sibi militantium laborem.’ Quibus auditis nimis offensus rex, ipsum protinus accer- 15 siuit : et in nemore quodam residens, magnatibus, in modum corone considendbus, precepit vt nullus accedenti episcopo assurgeret, nullus aduenientem salutaret Nec mora, adest ille, salutat regem et conse- dentes : sed nullus eum resalutat Quo viso, accessit episcopus pro- pius, manuque leuiter scapulis cuiusdam magni ducis, qui regi ao assidebat, imposita, locum sibi iuxta regem fecit Facto autem aliquantulum silendo, rex tandem, vultum erigens demissum, dari a quodam assistentium acum sibi precepit cum filo. Quo facto, suere cepit manu propria lesum panniculoque inuolutum leue sue digitum. Hoc videns episcopus, et sui causa silentium factum esse cognoscens, 25 conuersus ad regem hiis verbis totam cordis eius erectionem tumidam elisit, dicens : ‘ Quam similis es modo cognatis tuis de Phalesia 4 ! ’ Hoc quidem* telo, blando et leui, sed mirum in modum penetrabili et preaeuto, rex precordialiter traiectus, consent digitos, soluitur in cachinnum, ore supino in terrain deponens ceruicem6, risibusque 39 diutius frena laxabat. Mirabantur assidentes supra modum et stupe- bant sub tali articulo improperium tale tanto principi ab homine tali fuisse intortum. Et admirans rex viri confidendam, palam dixit ;
‘ Num, inquit, intelligitis cuiusmodi nobis contumeliam 7 barbarus iste intulerit ? Ego vobis dictum illius explanabo. Constat genitricem 35 proaui nostri Willelmi Conquestoris de stirpe mediocri traxisse originem ac de Phalesia 4 oriundam. Municipium hoc arte pelliparia celebrius excolitur. Quia vero me suere digitum meum derisor iste conspexit, iccirco cognads [me] meis phalesiensibus similem esse im- properauit’ Cumque rex modeste eum arguisset de forestarii excom- 40 municatione et [aulici] * ad prebendam non acceptatione, et ille radona- biliterad omnia respondisset, placatus rex, oradonibus sancti episcopi se recommendauit, et speciali beniuolentiaeum de reliquo deuote am-
1-1 om. in Vit. * T. E. clerioo. * Vit. compenset. * Vit Falesia (i.e. Falaisc, in Normandy). * 0/. quasi. 6 E. seruicem. T E. contumeliam nobis.
46
jMa Legertra 3ngtte.
I
plexatus est. Singulis autem annis semel aut bis apud Witham venire consueuit, vbi more aliorum in cella solitaria manebat, que semper ei absque habitatore vacua seruabatur ; in qua meditabatur et orabat, reficiebatur cibo et sompnum capiebat Inde ad publicum quandoque 5 progrediens, celestibus quodammodo radiis ex consortio sermonis domini comutam gerere videbatur faciem. Cum autem quodam die sabbad apud Bukkedene l, manerium suum, missam celebraret, inter manus eius hostia eleuata in verum corpus Chrisd a quodam clerico, Iohanne nomine2, conuersa videtur. Apparuit enim in forma infantis to paruuli, diuino quodam nitore atque candore super esdmationem hominis nimium decori. Finita missa, accessit ad episcopum, secrete dicens : 4 Domine, in crasdno post festum omnium sanctorum, cum psalterium in ecclesia quadam decantarem, vox quedam subito auribus meis illapsa * est dicens : “ Surge, inquit, fili et episcopo lincolniensi 15 ex parte dei quantodus intimare stude quadnus cantuariensem moneat diligenter archipresulem vt pariter secum vigilantius intendat ad corrigendum statum cleri et ecclesiarum. Nimis enim offenditur diuina maiestas per ea que indesinenter fiunt a rectoribus ecclesiarum et ministris earum. Sacerdotes enim et aliorum graduum persone 90 omni vitiorum genere, maxime luxurie sordibus fedati, sacramentum indigne et irreuerenter tractantes, quantum in se est polluere non verentur. Ecclesie ad regendum indignis traduntur personis, et more prediorum ad firmam relinquuntur, turpisque lucri grada sub annuo 4 censu locantur ad questum ; de cura animarum et refocillatione 25 pauperum nullus est sermo. Hec et hiis similia tarn minorum quam maiorum precordiis dominantur. Hinc grandis. furor et ira dei tarn populo imminet, quam vniuersis pariter habitatoribus terre huius.” Cumque hec secundo audisse[m] *, et ad domum reuersus lecto [m]e dedisse[m] *, tertio eadem replicari audiui 7. Cui stadm respondi 9 : w Et 30 quomodo verbis meis, qui etate et ratione infirmus sum, fidem habere potent ? ” Tunc is qui loquebatur ait : 44 Fidem verbis tuis habebit, cum ea que super altare coram ipso celebrante perspexeris intimabis.” Cum enim hodie misse vestre interessem, in manibus vestris corpus domini nostri Ihesu Chrisd sub specie infantis paruuli *, bis supra 35 calicem a vobis eleuatum, indignis licet oculis euidenter conspexi.* Hec clericus ille fluendbus per genas lachrimis prosequebatur. Vir autem10 domini vberdm inter hec flebat, et extergens oculos clerici, osculatus est eum, dicens : 4 Nulli omnino, que vidisti reuelare pre- sumas.’ Preterea diligentius eum hortari studuit vt religionis habitum 40 suscipiens deo seruire tota mente maturaret Asserebat non esse conueniens vt qui talia vidisset et audisset, in seculi vanitate versari deberet. Qui monids eius acquiescens et monasdcum habitum sus-
1 -= Bugden, Hunts. * Ioh nom. om. in Vit * E. elapsa. 4 E. animo.
0 T. E. audisset. * se dedisset. 7 audiuit * respondit 9 E. peruuli.
M ai. quoque.
De $ancto l^ugone episcopo.
47
dpiens, In magna vite sanctitate et abstinentia deo iugiter 1 seruiuit. Cum enim rex Anglie Richardus contra regem Francie in rebus bellicis occupatus fuisset, et diffinitum esset vt prelati, comites, et barones trecentos milites in expensis suis per annum regi exhiberent, asseruit constanter vir dei, lincolniensem ecclesiam ad seruitium 5 militare domino regi exhibendum solum in terra Anglie teneri, extra regnum vero * nil tale ab ea deberL Id ipsum vero sarisbiriensis 8 episcopus dixit. Quod cum ab archiepiscopo Huberto, Anglie custode, regi relatum esset, rex in ira et 4 furore magno omnia que episcopi erant, quantotius iussit confricari, saresbiriensem vero pro- 10 scribL In res vero viri dei nemo presumpsit manus extendere : dum et offensam eius metuunt6, et anathema illius quasi capitale sup- plidum reformidant Ad regem tandem accedens, et eum missam audientem inueniens, salutauit eum. Ipse vero verbum non respondit ei, sed cum ilium parumper toruis fuisset oculis 6 intuitus, faciem ab 15 eo auertit Cui episcopus constanter ait : * Da mihi osculum, domine rex.* Qui magis auertit aspectum ab eo, vultumque et caput in partem aliam dedinauit Tunc episcopus circa pectus vestem illius fortiter constringens, iterum dixit : i Osculum mihi debes : quia de longinquo ad te venio.9 Tunc rex ait : 4 Non meruisti vt osculer te.9 Qui fortius 20 concutiens eum per capam, quam stricta tenebat manu, confidenter dixit : 1 Immo merui 9 ; et adiecit 4 Osculare me.9 Tunc ille admiratus fidudam constande, paululumque subridens, osculatus est eum. Aderant enim ibi duo archiepiscopi, et episcopi quinque : quos ipse directe pertransiuit, quamuis ei locum parassent, ac secus cornu 2 5 altaris gressum figens, demissis in terram luminibus diuinorum tantum- modo cdebrationi animum intendebat. Quern interea rex non parum curioso et pene continuo aspectu considerabat. Et cum pads osculum sacerdos cuidam dedisset archiepiscopo, qui regi pacem oblaturus7 esset, rex ei vsque ad gradus obuius processit, sumptumque pacis $0 accepte signum cum humili reuerentia episcopo lincolniensi per oris sui osculum porrexit : Itaque 8 pnnceps illustrissimus venerationis obsequium, quod sibi archiepiscopus deferre parabat, ipse potius episcopo sancto exhibere studuit Cum vero post missam pauca sed fortia, quod in ilium nihil deliquisset euidenti ratione ostendisset, 35 retorsit rex crimen offense in archiepiscopum, qui sibi de eo sinistra sepe suggesserat 9. Placato itaque rege, apprehensa manu eius a sede sua ipsum eleuans pertraxit seorsum vsque ad altare, sicque eum secretius alloquutus est : 4 Noster, inquit, parochianus es, domine rex, nobisque incumbit pro anima tua, quam dominus cruore suo redemit, 40 in tremendo iudicio respondere. Volo igitur mihi dicas qualiter se habeat status interior anime tue, vt auxilium, prout superna aspira- uerit gratia, possim adhibere.9 Cui cum rex conscientiam suam sibi
1 T. iugiter deo. * T. extra vero r. * T. saresb. 4 E. et in. * Vit. met incurrere. 9 E. oculus. T ai. allaturus. 8 al. Ita. • al. suggessisset.
48
j 8<rtm legen&a 9nglie.
bonam esse fere in omni1 nisi quod odio laboraret hostium quos infestos nequiter* pateretur, respondisset, episcopus ait: 4 Si per omnia deo placueris, facile tibi inimicos pacatos efficiet, aut subiiciet expug- natos. Verum tibi cauendum est vt 3 auctori tuo in aliquo nequaquam 5 iniuriosus exi stas', aut in proximos quicquam iniquum committas. De te vero, quod mestus loquor, iam publicus rumor est quod nec maritaii thoro fidem seruas, nec ecclesiarum priuilegia, in prefici- endis maxime rectoribus earum, illibata custodis, quodque pecunie interuentu quosdam ad regimen animarum promouere soles. Quod, 10 proculdubio, si verum est, pax tibi a domino concedi non potest* Sicque regem de variis diligenter admonuit et instruxit, [et] de aliis quidem se penitus excusantem, de aliis opem intercessionis sue sedulo flagitantem, cum benedictione dimisit. Rex quoque postea cum sub de viro dei loquens et virtutem animi eius multa laude 15 attollens, dixit : 4 Si enim tales, qualis iste est, passim essent et ceteri episcopi, nullus contra eos regum aut principum attollere presumeret ceruicem.* Vix episcopo in Angliam reuerso, idem rex contra regem Francorum impetu facto, captismultis optimatibus illius ipsum in fugam egit Huius autem triumphi seriem mox sancto viro signi- 30 ficans, vt pro eo, sicut ceperat, orare dignaretur suppliciter exorat ; nomina quoque et numerum fortium quos ceperat litteratorie ex- pressit. Hanc autem victoriam mentis sancti viri celitus regi con- cessam 4 multi indubitanter asscripserunt Cum autem per quandam villam sanctus episcopus transitum faceret, inuenit demonbcum 35 mirabiliter oculos in girum rotantem, os nunc in hanc nunc in illam partem miserabili rictu contorquentem. Nunc linguam in immensum ab ore protendebat, nunc dentibus stridebat ; hiatu faucium immanis- simo patulum gutturis meatum, ac si quoddam ingens baratrum et intuentibus horridum demonstrabat Facto autem super eum sancte 30 crucis signo, dictoque 4 in principio ’ euangelio Iohannis, aspersa super eum aqua benedicta perfecte vir iile liberatus, in posterum vitam in melius studuit emendare. 6 Vir sanctus domos leprosorum per quas
transitum faciebat ingredi consueuit; quam humilitatem Willelmus cancellarius lincolniensis videns, experiri voluit vtrum propter excel- 35 lentiam huius opens elatio tangeret animum viri iusti, et 7 dixit : 4 Martinus leprosum osculando sanauit : vos leprosos quos osculamini non sanatis.* Cui episcopus ait ; * Osculum Martini leprosum sanauit : osculum vero leprosi animam meam sanat. 3 * Erat autem mulier
quedam spiritum, vt videbatur,- habens phitonicum, que indicauit 40 passim furta a quibuscunque admissa, et occulta queque detegebat maleficia. Si vero a quouis corripiebatur, importuna lingue volubili- tate arguentem quasi stupidum reddebat et elinguem : sicque omnes verbositatb affluentb opprimebat, vt nullus earn euincere aut ei silen-
1 al, omnibus. * al. nequiter infestos. * Vit. ne : nequaquam om. 4 T. E. concessum. 3 Vit. affinnabant. M om. in Vit. ; cf. Surius. 7 om. in T.
De ®ancto 5)ugone episcopo.
49
tium valeret imponere. Ad quam cum accessisset sanctus episcopus, quasi cum indignatione obiurgans habitantem in ea demonem dixit :
* Age, inquit, o infelix, quid nosti diuinare nobis ? * Preferens autem clausum pugnum, extremitatem stole sue in eo tenuit implicitam, dicens : ( Die, si quidem nosti, quid habeat inclusum manus feta/ Et 5 statim velut exanimis corruit ad pedes eius muliercula, paulo ante proeax et ceruicosa. Aufugerat 1 enim agitator intemus qui male vexa- uerat 2 * earn. Et cum debilis aliquamdiu iacuisset, inquisiuit qualiter diuinationis peritiam accepisset. Que respondit: ‘ Nescio diuinare; sed misericordiam iugiter imploro/ Cumque imposita manu capiti 10 eius pro ea breuiter orasset, precepit ei de omnibus peccatis peniten- tiario puram facere confessionem, et data benedictione dimisit earn. Intimauit autem exoniensis episcopus sancto Hugoni quod demon qui- dam in specie iuuenis abuti consueuerat quadam infelici muliercula in sua diocesi* constituta, que tarn sibi quam aliis deuote confessa, ieiuniis 15 et variis carais afflictionibus membra sua fere vsque ad intemitionem perdomabat, sed nihil contra improbum amatorem prorsus conferebat. Cui sanctus ait : 1 Si enim iste 4 contra peccatum contritione cordis, con- fessione oris, et corporis aftlictione deletum 5, erigitur, nil aliud super- esse video nisi vt oretur pro ea instantius apud clementiam redemp- 20 tons/ Quod cum exoniensis cum innumeris se fecisse diceret, sanctum virum pro ea suppliciter exorare flagitabat. Cui ille : ‘ Hoc enim non ego tantum, sed quisque fidelium deuotissime facere debet/ Post hec digressis ab inuicem episcopis, et non multo post occurren- tibus, inquisiuit sanctus qualiter res se haberet circa ouiculam gregis 25 sui quam pestifer ille lupus immaniter laniarat. Cui ille non solum ereptionem, sed ordinem 4 satis mirabilem exposuit in hunc modum :
* Adiuta, inquit, orationibus vestris, dudum ilia euasit probrosum iugum seruitutis. Cum enim die quadam incestus ille demon incredibili earn vexasset libidine et pene exanimem reddidisset, abcedens 30 euanuit, et ilia dolori et merori addicta sola remansit. Et ecce quidam in specie iuuenis ad earn ingrediens, causam tante mesticie inquisiuit. Qua nil respondente, ille ait : “ Scio vereque noui quia nequam ille afllixit te, sed nec mirum : est enim peruersus admodum et malignus. Verum si consiliis 7 meis acquiescere volueris, nunquam de cetero ad te 35 accessum habere poterit” Ad hec ilia plurimum exhilarata respondit :
“ Nihil est, inquit, sub celo quod non libens facerem, dummodo ab eius accessu saluari possem.” “ Mecum ergo, ait ille, fedus amoris inire ne dubites : quecunque optaueris tibi prestabo, nihil tuis exigam votis contrarium, nihil non delectabile seu amabile tibi inferam.” 40 Quod cum ilia fideliter sponderet, herbam quandam non procul a * doipo sua crescentem monstrauit ei, dicens : u Tolle herbam istam et in sinu tuo reconde, ac circumcirca in domo tua sparge 8. Dum autem
1 T.E. Affugerat. * Vit. vegetauerat. • E. deocesi. 4 Vit. ista * om. in
Vit. 4 Vit. ereptionis ordinem. 7 Vit. desideriis, etc. 8 E. sperge.
VOL. IL E
5©
jQofoa legenBa angtte.
hoc feceris, in promissis me veridicum tunc probabis." Quod cum ilia fecisseit, venit demon, et astans prope fenestram qua intrare solebat, et introspiciens, dixit ad illam : “ Quidnam est istud horridum et putridum quod in hac ede sparsisti ? Proiice quantotius longe a te 5 et a domo tua inuisum gramen quod tibi applicuisd.” Ilia vero dis- simulante, nunc minis nunc blandiciis vt herbam eiiceret, quam se horrere diceret *, instantius exorabat. Et cum se contemptum videret, minax et furibundus recessit. Nec multo post affuit alter, dicens : “Vera1 2-ne esse didicisti que tibi loquutus sum? Nunc ergo, dum xo tecum secretiu s loquar, amoue herbam illam : et post discessum meum resumes, quia ilia3 conseruaberis ab insidiis hostis tui.” Ad hec ilia : “ Venies, inquit, si velis ad me : sed herbam istam vita comite nunquam reiiciam a me." Quid plura ? Post 4 preces, post minas, post blanditias circumuentum a muliere se videns, in auras inanes 1 5 demum euanuit. Mulier vero in 5 fide et deuotione ac bona conuersa- tione melius, quam herba ilia, armata, in dei timore vitam postea duxit honestam et quietam \ Vocatur autem herba ilia grece yperi- chon, latine vero ‘ herba perforata ’ siue ( [herba] sancti Iohannis ’ dicta est. Venenum enim specialiter consumere dicitur, siue 6 bibita siue alio 30 modo sumpta. Valet etiam morsui animalis venenosi 6, si trita et aquis temperata patienti detur in potum. 7 Cum autem sanctus Hugo febribus grauissimis vexaretur, suis ait : ‘ Cemimus enim manifeste quod in breui flebilis sit futurus status ecclesie anglicane. Mori igitur nobis melius est, quam viuere et videre imminentia gentis huius 35 mala et sanctorum. Nam proculdubio in posteris Henrici regis im- pleri 8 necesse est quod scriptura dicit 9 : “ Spuria vitulamina non dabunt radices altas,” et "ab iniquo thoro semen exterminabitur.” Sed et rex modern us Francorum sanctum genitorem suum Ludouicum10 vlciscetur in sobole preuaricationis, que thorum immaculatum repu- 30 diauit eiusque emulo Anglorum regi impudica adhesit. Quamob- rem gallicus ille Philippus regiam Anglorum ita delebit stirpem, quemadmodum bos herbam solet vsque ad radices carpere. Nam a Gallis tres ipsi[us] nati [iam] abrasi sunt, reges videlicet duo, et vnus dux. Quartus, qui superest, curtam habebit pacem ab eis.’ Facta 35 namque ab omnibus peccatis suis pura confessione, cum eucharistia ad ipsum deferretur, obuiam nudis plantis, cilicio, tunica et cuculla ves- titus, processit a lecto et genua flectens suppliciterque adorans diutius orauit. Refectus autem vite eterne dapibus, gratias egit deo, et addidit : ‘ Ne vero fiscus solito rapiat, vniuersa que habere videor indigentibus 40 erroganda do et lego 11 domino nostro Ihesu Christo.’ Cum autem archiepiscopus eum visitans suggereret 13 vt si quern forte verbo vel
1 Vit. dicebat. * T. vere. 8 Vit qua illesa. 4 Vit. Et iste, sicut ille prior,
post, etc. 5 Vit iam. 4-4 Vit. siue bibitum s. a. m. sumptum aut e. morsu
virulenti a. inflictum. 7 Cf. Vita, p. 33a. 8 E. implere. * Sap. iv. 3 ; iii. 16.
10 E. ludiwicum ; T. ludouicum. 11 Vit. delego. 19 E. surgeret
2De ®ancto &ugone epwcopo.
51
facto lesisset, veniam petere meminisset, et, quia suos sepe animos acerbe prouocasset qui 1 11 spirituals pater et primas eius haberetur, cordis 8 penitudo venieque necessaria videretur postulatio ; ita re- spondit : ‘ Sane, dum conscientie nostre abdita queque reuol'uo, quia vos sepe ad iras prouocauerim euidenter inuenio. Quod tameninde peniten- 5 dum mihi sit non perpendo,sedquia sepius et instantius hoc ipsum non egerim mihi dolendum scio. Sed et crebrius solito, si diutius [uobis- cum] 8 vita ducenda restaret, idipsum me facturum, sub oculis cuncta inspicientis dei firmissime propono. Memini namque quia ea que tacere non debuissem, [queque] 4 a vobis si dicerentur equanimiter 10 non6 audirentur, sepe ignauiter suppressi, sicque uestram® potius quam patris qui in celis est offensam declinaui.* Dixit autem vir iste inter cetera : ‘ Odio, inquit, seu amore, siue 7 spe vel timore persone aut rei cuiuscunque nunquam a veritate iudicii me scienter exorbitasse memini ; si iudicando deuiaui a recto, hoc proprie ignorantie, aut certe 15 assidentium, crimen fait.’ Anno autem domini millesimo ducen- tesimo sexto, in octauis bead Martini, sanctus Hugo, plenus bonis operibus migrauit ad dominum. Et cum de Londoniis ad Lincolniam corpus sanctum deferretur, in manibus puerorum cerei quatuor iugiter ardebant, quos nec ventorum spiramina nec ymbrium stillicidia ulla- 20 tenus8 extinguere valebant. Cum autem apud Bikeleswade de- uenirent, et in ecclesia per noctem illam sanctum corpus ponere vellent, in introitu ecclesie turba comprimente brachium hominis cuiusdam confractum est. Qui ad domum delatus, et demum in soporem tenuem resolutus, vidit episcopum brachium suum manibus 25 contrectantem, et post paululum, data benedictione, ab ipso rece- dentem. Euigilans autem vir ille brachium omnino sanatum inuenit. Apud Stanford* 9 quoque 4 vir quidam vite innocentis bonisque studiis deditus, arte sutoria sibi et familie sue victum querens ; hie capite sub feretro immerso, oculis ac manibus in celum erectis in hunc 3° modum orare cepit : ‘ Gratias tibi ago, pater misericordiarum et deus totius consolations, quia misertus es mei et [in tantum] 4 consolatus es me vt10, quod in hoc mundo super omnia concupiui,corpori sanctissimo serai tui corpus meum tot peccatis obnoxium quiuissem adiungere et ei qui fideliter tibi seruiuit meruissem approximare. Deprecor igitur 35 te, omnipotens deus, vt in hac nocte animam meam cum anima istius sancti in requie perenni, vbi earn esse non dubito, iubeas collocari.* Nec mora, ad domum rediit, confessionem et testamentum fecit, eucharistiam recepit : et mox spiritum in pace emSit. Cum autem in ecclesia lincolniensi corpus sanctum poneretur T1, mulier quedam 40 multis annis cecitate percussa, oculorum lumen tacto eius corpore sacro perfecte consequuta est. Dum enim matrons quedam iuxta 18
1 E. et, T. quia. 8 Vit unde c. 8 om. in E. 4 om. 5 E. a nobis non. • E. nostram* 7 E. sine. 8 E. nullatenus. 8 T. Stamford. 10 T.E. et.
11 E. puneretur. 18 E. iuxtum.
52
j@otm legenfta anglie.
sanctum corpus insisteret [precibus]1, fur quidam bursam eius, solidos aliquos 1 continentem, repente incidens, cecitate percussus est. Et cum hue atque illuc tanquam ebrius abire 9 temptaret, nec valeret, delictum suum palam confitens et loculum matrone restituens, lumen 5 oculorum amissum recepit \
H De sancto Iltuto abbate et confessore9.
SAnctus enim Iltutus filius fuit nobilissimi militis nomine Bicani, mater eius Rieinguilida * filia regis 7 Britannie Minoris extitit Hie enim a parentibus litteris commendatus, ad 9 iuuenilem etatem veniens, militie animum dedit. Tante enim erat memorie, vt audiens io magistri sententiam vna vice, cordetenus omni tempore retineret 9. Audiens autem Arthuri regis consobrini sui magnificentiam, ilium visitare decreuit : et ab ipso cum honore receptus est. Tandem ad regem Morgan ensium 10 veniens, curiam eius sub ipso rexit secundus a rege factus. Contigit die quadam, cum duceret familiam regalem 15 venando per territorium sancti Cadoci, ilia quiescens misit ad abbatem Cadocum cum rigidis verbis vt sibi prandium dirigeret ; sin autem, vi 11 cibum tolleret. Cumque sanctus dei quod sufficeret remisisset, familia discumbens voluit prandere : sed apposita ia, caruit comes- done19. Nam pro illicita petitione et sacrilega offensione tellus 20 iniquam turbam deglutiuit. Iltutus vero militum princeps, quia inique petitioni consentire noluit, viuus euasit— et nec in loco in quo fuerat familia pastum expectando, affuit, sed procul abierat accipitrem tenens. Et videns quid [de] 14 sociis actum erat, timuit ; ad sanctum Cadocum accelerans, genu 19 flexo consilium emendandi ab illo postulauit quod 25 deliquit. Ille vero consilium dedit illi, secularem habitum deserere, et in toto vite sue spacio propter eteraam retributionem summo creatori seruire. Ille vero verbis sancti assensum prebens, cum sopori membra dedisset, vidit angelum domini, qui inter cetera ei dixit sic 14 : * Miles olim fuisti a regibus 17 honoratus : sed nunc 30 regi regum precipio vt seruias, ampliusque transitoria non diliges. Nam insidiator adestqui te conatur illudere, te dampnare desiderans toto posse l8. Te videt, tu non vides eum corporali lumine ; nisi caueas et te protegas, destruere te poterit. Hie leone seuerior19,
1 om. * a/, aliquot 8 Vit. adds nutando. 4 Collect :
[O] quam grata dei pietas, pia gracia quanto Fenore retribuit meritorum premia sanctis, Eternaque breues mercede remunerat actus. Hec indeficiens Hugonis gloria pandit. V. Elegit sibi dominus uirum de plebe, Et daritatem uisionis eteme dedit illi.
Deus qui beatum Hugonem confessorem tuum atque pontificem eminencia meritorum et claritate signorom excellenter ornasti, concede propicius ut [eius] exempla nos prouocent et uirtutes illustrent, per (Sar. Br.).
8 Abr. from the Vita in MS. Vesp. A. XIV. ed. Rees. 4 so V. ; T. Rieingui- lida, E. Rieniguilida. 7 Named Anblaud in MS. Vesp. 8 T.E. et ad. 9 E. reteneret. 10 sc. Poulentum. 11 E. in. 18 MS. V. velle. 18 T.E. commesdone. 14 om. in E. u E. et genu. 14 T. sic ei dixit.. 17 E. regionibus. u V. toto conamine. u V. sevior.
2De &ancto 3Iltuto.
53
volatili velocior, veneficus inuisibilis rapit et retrahit, raptaque reddere respuit, punit punibiles \ Die enim crastina cum surrexeris, ad sil- uestrem vallem * versus occidentalem plagam, vbi mansionem habe- bis, gressus tuos dirige.’ Quo mane facto, et mansione apta inuenta, Dubricium landauensem episcopum adiit, qui tonsis capillis eius 5 coronam benedixit, et ad locum suum eum remisit. Constructa itaque ecclesia, Iltutus vigilauit ieiunando assidue, et orabat sine in- termissione; laborabat propriis manibus, in alienis laboribus non confidens. Nocte media aquam frigidam intrauit, et inde ad ecclesiam pergens et genua flectens, summo conditori preces fundebat. Cum 10 autem rex 9 illius prouincie die quadam venationi insisteret canesque suos post ceruum vnum instigaret, ille exagitatus fugam petiit, cubi- culum sancti Iltuti introiuit, et humano quasi more ab illo querendo refugium ante pedes sancti fatigatus procubuit. Canes vero expec- tantes stupefacti a latratibus [cessabant] *. Et admirans rex latratus 15 silentium, venit, et canes mitigatos et ceruum domesticum inuenit. Iratus rex quia seruus dei sine licentia sua ibi habitare presumpserat, ceruum petiit, Iltutus tamen reddere noluit. Rex tandem humili- tatem viri dei considerans et miraculum, non intrauit ad eum, sed ceruum sibi diuinitus datum libenter eidem concessit. Cumque 20 regem esurientem ad prandium Iltutus inuitasset, ministrum ad stagnum misit ; qui piscem mire magnitudinis rethe captum, coram rege apposuit. Sed quia sal appositum mense non erat, gustare noluit. Iltutus vero, panem et sal ilia hora non habens, orauit dicens:
* Effector omnium creaturarum atque donator 9 potest efficere, si gus- 25 taueris, domine rex, vt in gustato pisce habeas quod habere affectas.’ Hoc audito rex comedens, diuersorum ciborum sapores in vna specie habuit, et gustata aqua ab Iltuto sibi propinata, diuersos liquores in illius haustu sentiebat. Tunc tradidit rex Iltuto, iussu angeli sibi apparentis, to turn ilium locum, ad construendum inibi monasterium. 30 Confluebant ad sanctum Iltutum discipuli plurimi : inter quos fuerunt Sampson, Paulinus, Gildas, et Dauid. Constituit enim quinquaginta fratres, qui continuam animarum memoriam haberent Affligebatur enim crebra equoris inundatione et fluuiali appropinquante alluuione6 : vnde fusa ad deum prece, precepto angeli domini mane surgens venit 35 ad mare cum baculo : et cepit mare fugere velut esset animatum sensibile. Quando vero littus siccatum apparuit, cum baculo pupugit : et fons limpidissimus de terra erupit; et licet prope pontum sit, aquam tamen claram et dulcem semper emittit. Nec est reuersum mare ad solitum vsque in diem hodiernum. Autumpnali tempore 40 inceperunt volucres messem sancti Iltuti decerpere et fere vacuatis spicis deserere. Hoc comperto, discipulis suis altematim singulis diebus segetem custodire precepit. Sampson vero, vnus discipu-
1 E. punibulis ; T. punibilis. * sc. Hodnant. 8 V. rex Merchiaunus prenomine Vesanus. 4 T. E. expectabant. 5 V. don. donandorum. 6 T. illuuione ; V. cimiteris.
54 Bona Legenoa angtte.
lorum, cum teneret vicem suam, et incolumem intactamque segetem seruare non posset, diuinum consilium et auxilium querit : et datum est illi diuinitus agitare volucres sine volatu. Temptabant enim volare, nec poterant : compellitque illos1 ante se abire, quasi domestica1 5 quadrupedia spontanea voluntate. Coacti ad ostium3 venerunt, et ostio aperto sine mora intrauerunt. Quo die crastina cognito, II tutus libertatem volandi quo vellent eis concessit, et ne amplius segetem suam tangere presumerent interdixit . H oc diuulgato miraculo, missis legatis in dolensem episcopum [Sampson] eligitur ; et cum a Dubricio, io landauensi episcopo, diaconatum reciperet, apparuit pontifici et Iltuto abbati columba niue candidior, super caput iuuenis in ordinatione sua sedens 4. Cumque multis annis sedem dolensem in Minori Britannia Sampson rexisset, post finem vite sue posito in sarcophago corpore eius, subito ventus validus commouit et leuauit illud ad mare, et transito 15 mari ad ostium Iltuti venit : et ille in loco honorabili cum hymnis et canticis illud collocauit. Coniunx enim quondam bead Iltuti 5 casta viuens, quotidie hora nona in pane ordeaceo et aqua soluebat ieiunium, Que vice quadam visitare volens Iltutum, vidit ilium operosum fos- sorem pro assidua fossura lutulentum per faciem, macies quoque ao attenuauerat faciem eius. Inquisiuit ab eo suaue colloquium : audienti inquisitio displicuit inquisitusque nullum responsum reddidit ; noluit videre illam nec videri. Et cum propter visitationem incongruam visum oculorum amisisset, rogatus tamen Iltutus diuinum implorauit auxilium, quo pristinum recuperare posset visum : et exauditus est, 25 mulierque ad locum suum rediit. Prepdfeitus 8 cuiusdam regis7,
cuius vita omnibus erat abhominabilis, abbatem Iltutum frequenter offendebat et clerum suum, multa iniuste direpta a domino suo rege exigi fingebat, illo tamen inscio 8 et sine eius precepto. Omnibus irascebatur, et omnes mala imprecando ilium oderant Omnipotens 30 igitur dominus fecit ilium quasi ceram mollitam et liquefactam ardore igneo liquescere, nec vsquam in mundo comparuit. Quo audito offensus rex, furore nimio sanctum Iltutum interficere, et clerum destruere cogitauit. Vir igitur dei, locum dans ire, perrexit ad quen- dam fluuium® , et in spelunca secreta per annum latitauit, omni nocte 35 super frigidam petram iacens. Hora autem nona singulis diebus mittitur illi celitus panis vnus ordeaceus et vna particula piscis; vicinoque de fonte aquam hauriens sitim extinxit Vbique in siluis, saltibus et latebris inquisitus, deo protegente inueniri non potuit. Legatus interim quidam Gilde historiographi illuc transiens cimba* 40 lum eneum, a Gilda compositum et sancto pontifici Dauid trans- missum, deferebat : et ecce sine humano motu cimbalum clare sonare cepit. Quo audito Iltutus exiens, pulchritudinem illius et
1 so Y. ; E. aues illas ; T. illas. * V. domita. 9 T. hostium. 4 V. considens. * V. nomine Trinihid. • V. nomine Cyblim. 7 sc. Meir- chiaun. 8 E. nescio. • V. Eugenni fluminis marginem.
De &ancto Jftuto. 55
sonum admirans, quo deferretur didicit. Cum autem sanctus Dauid cimbalum in manibus teneret, et nullum sonum redderet, inquisiuit si a quoquam in via probatum vel tactum fuisset. Et audito quod factum fuerat, ait : ‘ Scio quod magister noster Iltutus illud affectans petere noluit, sciens illud mitti ad me. Reuertere ergo ad speluncam, et 5 cimbalum ex parte mea magistro meo conferre stude.* Quibus auditis, venerunt monachi et abbatem Iltutum cum gaudio ad monas- terium reduxerunt. Prepositus 1 regis in arcendis pascuis pecorum et armentorum aduersari sepe et offendere sanctum dei et fratres non timuit : pecora quandoque per triduum claudens exire non permisit. 10 Iltutus autem deum iugiter exorauit vt ad cor rediens correctus 4 ab iniquitate conuerteretur. Cumque vitam emendare contempneret, tellus os suum aperiens deglutiuit eum. Quo audito rex offensus, sanctum Iltutum aut interfere aut de suo dommio 8 penitus expellere vole ns, armatus de castro egressus ad portam monasterii venit. Et 15 dum ad homicidium perpetrandum paratus staret, terra absorbuit eum. Aggrauatus demum Iltutus a multitudine confluentium et in orationibus suis impeditus, tribus annis in spelunca quadam mansit, omni die hora nona celestem pastum ab angelo sibi delatum sumens. Nocte quadam duo latrones gregem porcorumviri sancti furati sunt: ao et cum estimarent rectam tenere viam, per totam noctem vagantes in aurora ad monasterii portam inuenti sunt. Et cum idem facinus nocte secunda presumpsissent, et sicut prius in aurora redissent, rex celestis in lapides duos, vsque hodie in miraculi testimonium ostensos, corpora eorum transmutauit. Volens Iltutus visitare ecclesiam 25 que est in Monte Tumba, fratribus precepit vt totum monasterii frumentum excussum in granariis poneretur. Post peregrinationem rediens cum videret multos media afHictos, dominum suppliciter exorauit : et ecce allatum est diuinitus frumentum vsque ad portum in Minori Britannia optatum ; vnde se tota patria virtute dei pauit, et 30 ad seminandum suffecit. Transito post hec mari ad monasterium suum venit ; et cum finis vite appropinquaret, ad Minorem Britan- niam regressus, apud ciuitatem dolensem clams miraculis et signis atque prodigiis Celebris, terre corpus, spiritum quidem deo commen- dauit, octauo idus nouembris. Anglorum rex Edgarus, bachanti 35 furore commotus, commouit exercitum suum propter Morganensium inobedientiam, atque illuc adducens, violando sanctorum territoria et ipsa templa, nullam villam a depopulatione immunem reliquit. In hac itaque inuasione ablata fuit nola sancti Iltuti ab ecclesia sua, et ad Angliam a quodam predone perlata. Remeante enim exercitu 40 ligata est nola circa collum equi cuiusdam, qui in monte quodam cum ceteris exercitus equis herbam carpebat In meridie vero dum rex in tentorio quiesceret, visum est regi quod quidam terribilis miles suum pectus lancea perforasset ; et grauiter rex excitatus suspirans.
1 V. nomine Cefygid. 3 E. correptus ; V. corrigeretur et. 8 E. de sua domo.
56
jftotm legenli a anglte.
quod viderat enarrauit, imperauitque exercitui 1 deo et sancto Iltuto raptam reddere predam ; emendationem delicti promisit, et in honorem eiusdem sancti ecclesiam edificari iussit, et seruitoribus loci territorium totum concessit. Hec tamen promissio regis et voluntas, 5 anime sue tantum proficere videbatur : nam post malum incolis per* petratum nono die ab hac luce migrauit. Prefatus interea equus nolam deferens, nullo compellente cum toto armento equestri, nole dulcedinem sequente, Sabrinam transiuit et vsque ad Iltuti ecclesie ianuam peruenit. Ibi enim nola illico super saxum cecidit ; et ex casu io vnius partis fracturam vsque hodie in miraculi memoriam apparentem ostendit. Et cum singuli fratrum singulos equos accepissent, et de valoris inequalitate discordia orta fuisset, die crastina viderunt equos omnes equales, et nullum alium in valore precellentem.
[MS. T. adds : IT Narratio 2.
Quidam frater stimulabatur cotidie a cogitacionibus suis per annos 1 5 nouem, ita ut metu ipso desperaret de salute sua, et adiudicauit semet- ipsum dicens : ‘ Perdidi animam meam : et quia perii, uadam ad seculum.1 Qui cum abiret, uenit ei in uia uox dicens : ‘ Temptaciones quas in nouem annis sustinuisti, corone tue sunt s. Reuertere ergo in locum tuum, et subleuabo te a cogitacionibus malis.’ Vnde cognos- 20 citur quia non est bonum desperare [de] se aliquem pro hiis que in cogitacionibus ueniunt. Hee enim cogitaciones magis coronam nobis prouident, si eas bene superare et pati nos contingat]
H De sancto Indracto et SOCIIS eius martiribus4.
T)Ostquam vero beatus Patricius populum hiberniensem ad fidem A Christi in signis et prodigiis conuertisset, Britanniam man 25 transito adueniens, apud Glastoniam in senectute bona vitam feliciter consummauit. Hibemienses enim, quia de Roma sanctus Patricius missus eis fuerat apostolus, 6 vrbem Glastoniam, oration is ac deuotionis gratia peregrini crebro visitare solebant. Erat enim in Hibernia regis cuiusdam filius, nomine Indractus, litterarum studiis imbutus, 30 virtutibus insignitus, et omnium morum honestate coram deo et hominibus conspicuus : et vt gaudia possidere inereretur celestia, regales delicias et mundi blandimenta cum suis concupiscentiis penitus calcare, et omni affectu fugere deliberauit Assumptis ergo secum nouem consortibus, cum sorore sua, nomine Dominica, pere- 35 grinationis gratia versus Romam iter arripuit Cumque prospero nauigio in Britanniam ad portum nomine Tamerunta appulsi fuissent, per longum ibi tempus in dei seruitio vitam arctissimam ducentes,
1 E. exercitum. * Cf. Vit. Patr. 903. * VP. erunt. 4 Ed. in Act. SS.
Boll. 5 Febr. I. 696. Abridged from the Passioby Will. Malm, in MS. Digby 11a, fol. 95 (xath cent), with various additions; cf Iohannes Glaston. Chron. ed. Hearne, p. 101. 5 FG. illuc excurrere coepit atque redeundo Gl. frequentare.
57
De &ancto 3)niiracto.
oratorium, in quo orationibus iugiter vacarent, construxerunt. Indrac- tus vero baculum peregrinationis sue ibidem in terram fixit : et sine mora radices, frondes et folia, in conspectu omnium, produxit \ et in maximam quercum et vmbrosam processu temporis excreuit. Fecit quoque stagnum quoddam paruulum, de quo pisces iuxta numerum 5 certum quotidie sumpsit ; et nec plures nec pauciores, sed absque numeri diminutione pisces in stagno semper inuenit. Accidit enim vt vnus sociorum suorum temptationi diabolice acquiescens, piscem vnum quadam die furari presumeret : et offenso domino, quousque pisces omnes defecissent, vnus quotidie de numero diminutus est. io Quo viso vir dei Indractus obstupuit, et moram suam in loco illo deo vlterius non placere timens, vnanimi fratrum consensu sorori sue valefecit, et Romam cum sociis cel enter properauit. Rediens autem in Britanniam, versus Glastoniam ad sanctum Patricium ire et preces deo fundere disposuit. Illis enim diebus Yne rex Westsaxonum in 15 villa nomine Pedret curiam suam tenuit, cuius ministri in villulis per circuitum dispersi erant. Inter quos erat quidam iniquitatis filius, nomine Hona : [qui] * Indractum virum dei et socios a Glastonia disce- dentes explorans, peras eorum pecunia repletas crudelis lictor existi- mabat. Cumque non procul a Glastonia semi dei recedentes in lectis ao (apud Shapwike)8 quiescerent, minister sathane prefatus cum suis com- plicibus domum, in qua innocentes dormiebant, violenter ingressus, extractis gladiis illos iugulare non timebant : et assumptis corporibus sanctis, in profunda quadam fouea, ne reperiri possent, ilia abscond- erunt Rex autem Yne nocte quadam nimio ventris dolore vexatus, a 5 (vt noxias deliniret 4 ac forte mitigaret angustias) cameram exiuit : et respiciens in celum, vidit columpnam quasi ignis perspicuam, a loco in quo corpora sancta abscondita erant in celum tendentem 6 ; cuiu& splendor suos oculos, quocunque eos verteret *, sequebatur. Cumque per tres noctes eandem visionem perspexisset, quibusdam secum as- 30 sumptis, venit ad locum, et inuentis martirum corporibus, cum magno honore apud Glastoniam ea sepeliri fecit. Indractum vero ad sinistrum cornu altaris, ex opposito feretri beati Patricii, et socios suos per pauimenti circuitum ponunt Interfectores autem innocentium cum ceteris ibidem astantes, a demonibus arrepti, tarn immaniter sunt 35 cruciati, quod carnes proprias adbuc viui lacerabant, cum magnis clamoribus post modicum miserabiliter vitam finientes. Mulier quedam ydolis ab infantia semiens, nullis predicationibus ad viam vite conuerti valens, cum columpnam a rege visam super sanctorum corpora vidisset, ad corpora sanctorum appropinquare non audens, 40 cum confessis sacerdoti peccatis suis baptismi gratiam consequuta fuisset, ad locum sanctomm cum magna deuotione properabat: et ibi 7, quod viderat, palam cunctis enarrans, octoginta vtriusque sexus
1 £. perduxit * om. 9 apud Sh. om. in T. ; cf. I oh. Gl. 4 E. deleret ;
T. deliniret 9 E. tendentes. * E. verterent T T. E. et vbi.
jOotm Hegenfta anglie.
58
fidem Christi suscipere fecit. Rex enim Westsaxonum filium habens 1 incurabili morbo percussum : quem cum ad sanctorum sepul- chra adduci precepisset, pristine mox sanitati restituitur. Diues quidam sanctorum sepulchra visitare assuetus, vice quadam vxorem 5 cum paruulo filio vix loqui valente, nomine Guthlaco, ad tumbam sancti Indracti * [duxit] #. Et cum vigiliis fessi dormire cepissent, ap- paruit infantulo vir exurge ns a leua parte altaris pulcher et decorus, clericali tonsura decoratus, et porrigens librum infantulo, ait : ‘ Vis, inquit, in hoc legere, fili mi ? * Illo vero se velle concedente *, confes- 10 tim 4 eum docuit. Puer autem expergefactus a sompno, rem matri, vt viderat referebat. Cumque clerici puero codicem porrigerent, ipse statim legebat, et sine lingue titubatione, que legerat exponebat
Narratio 8.
Quodam monacho [girante] in ciuitate cum puella iuuencula, et petente elemosinam, quidam illos videntes scandalizati, nunciauerunt 15 sancto Iohanni elemosinario quod ille monastice vite mulierem habens derogaret. Tunc sanctus, volens prohibere peccatum, iussit mulierem flagellari, monachum vero verberari et in carcerem retrudi. Quo facto, apparuit ei per visum nocte monachus, ostendens ei dorsum suum ex flagellis putrefactum 6, et dtxit : ‘ Ita placet tibi 7, domine 20 patriarcha ? Certe, in hac vice, vt homo, errasti.* Et hec dicens recessit. Mane autem vir sanctus memor visionis misit pro monacho, qui erat in carcere, et fecit eum expoliari coram se, vt dorsum eius videret, si ita esset vt in sompnis viderat. Quo facto, dei voluntate solutus est amictus quo erat indutus, et cecidit : et omnes viderunt eum a 5 esse eunuchum. Tunc vir sanctus ait, ignoranter se peccasse in deum et in eum ; monens 8 tamen non ita oportere monachum circumducere mulierem ad scandalum videntium. Ille vero humiliter rationem red- debat, dicens : 4 Nuper cum essem Gaze, exeunte me de vrbe hec mulier occurrit, dicens se esse hebream et velle fieri christianam ; 30 contestans etiam me verbis horribilibus vt9 earn perire non dimitterem. Timens ergo 0 iudicium dei, sumpsi earn, et baptizaui, et girabam cum ea simplici corde modicum exposcens sumptum, quo introducerem earn in monasterium.* Tunc sanctus, narrata visione, protulit centum nummismata, daturus ei. Ille autem nihil accipere volens, ait : 35 4 Monachus, si fidem habet, horum non indiget ; et si hiis eget, fidem non habet.1 Hoc maxime omnibus qui audierunt fidem fecit quod seruus dei esset u.
1 r. habuit 2 T. yndracti. 9 T.E. venit 4 E. consedente. # T. con- festum. 3 Cf. Vine* Bell. XXII. no. * E. putrifactum. 7 E. tibi placet * E. mouens. • VB. ne. 10 E.erga. 11 Antiph. very short, but only (leta)mini is readable. Collect :
Largire nobis quesumus, domine, beati Indracti martiris tui sociorumque eius mentis, stipendia salutis eterne, ut casta semper pectora baiulantes, laudes tue clemende referamus letantes, per.
De Sancto 3Iot)anne ne TBeuerlaco. 59
IF De sancto Iohanne de Beuerlaco episcopo et confessore1.
BEatissimus enim Iohannes archiepiscopus eboracensis, intra An- glorum confinia natus et educatus, cum adbuc puerili pubesceret euo, Theodoro cantuariensi archiepiscopo instruendus commitdtur. Qui ilium omni probitatis more instruxit, atque sanctarum prudentia scripturarum edocuit. Cumque iam bene imbutus diuersorum 5 librorum esset litteris, rura passim regionis peragrauit plurima, verbum dei plebi seminans. Postquam enim episcopus Eata venera- bilis cursum humane vite compleuit, deo disponente et Alfrido rege annuente presulatus suscepit honorem idem Iohannes in loco qui Heghstoldisham 8 vocatur, Tina fluuio a parte australi subtus decur- 10 rente. Multos autem diaconatus ordine, et presbiterii sanctificauit honore ; de quorum collegio sanctus 9 Beda extitit, qui multa apos-
tolice fidei cultoribus scripsit vtilia. 4 De sancto enim Iohanne plura
virtutum miracula qui eum familiariter nouerunt dicere solent, et maxime vir reuerentissimus Berthunus, diaconus quondam eius, sed 15 postea abbas monasterii quod vocatur Deirwode, id est ‘ Silua
Deirorum modo vero Beuerlacus appellatur ; de quibus aliqua
memorie tradere vtile duxi. Est autem locus 5 quidam vno miliario et dimidio ab Hagustaldensi ecclesia, interfluente Tine amne separa- tus, habens oratorium sancti Michaelis, in quo vir dei sepius, et 20 maxime in quadragesima, manere cum paucis, orationi ac lectioni vacans 6 operam dare consueuerat. Cum autem incipiente quadra- gesima ibidem mansurus adueniret, iussit suis querere pauperem aliquem maiori infirmitate vel inopia grauatum, cui illis diebus ele- mosinam facere posset,— sic enim semper facere solebat Qui ad- *5 duxerunt ei adolescentem quendam mutum a natiuitate, sed et scabiem et furfures habentem in capite, vt nil capillorum nasci valeret Quo ingresso, apprehendit eum et signum sancte crucis lingue eius im- primens, loquelam perfecte restituit ei 7, medicoque capitis eius curam commisit. Et adiuuante benedictione ac prece antistitis 8, nata est 3° cum sanitate cutis, venusta species capillorum. Factusque est iuuenis limpidus vultu et loquela promptus, capillis pulcherrime crispis, qui ante fuerat deformis, pauper, et mutus. Cum autem monialis quedam in monasterio Vetadun 9, cui tunc Hereburga abba- tissa prefuit, in prouincia eboracensi posito, fleubotomata esset in 35 brachio, tacta est infirmitate doloris repentini, quo mox excrescente, adeo brachium in tumorem versum est, vt vix duabus manibus com- plecti posset, et iam quasi moritura videretur. Cum autem episcopus . horam minutionis cognouisset, ait : ‘ Multum insipienter et indocte
1 Abridged from Beda, V. 9 ff., and the life in MSS. Corp. Chr. Coll. Cbr. 161, Tib. D III, (which life is compiled from Beda and FolcanTs Vita in MS. Faustina B IV) ; with additions from the Miracula in ASS. Boll. 7 May II, p. 179. * E. hegstoldisham. 9 T. sanctum. 4 Cf. Beda. s Bed. mansio.
* Bed. quietus. T T. ei perf. rest 8 E. antis tis. 8 E. Vetadim.
6o
Booa legettoa angtie.
fecistis in luna quarta fleubotomando. Memini enim Theodora m archiepiscopum dicere quod periculosa satis sit illius temporis fleu- botomia, quando et lumen lune et reuma occeani in cremento 1 est’ Et benedixit earn episcopus : et statim dolor recessit et tumor, et 5 valitudini virgo restituta est * Cum enim reuerendssimus Wilfridus episcopus post longum exilium in episcopatum esset hagustaldensis ecclesie receptus, et sanctus Iohannes, defuncto Bosa viro multe sanctitatis et humilitatis, episcopus pro eo Eboraci esset substitutus ; 4 ad consecrandam ecclesiam rogatus adueniens, misit de aqua ilia 10 benedicta vxori cuiusdam comitis, infirmitate grauissima quasi ad mortem languenti, precipiens vt de ilia gustaret, et vbicunque dolorem inesse sentiret, de ipsa aqua [se] 8 lauaret Quo facto, sana surrexit, et vires se recepisse sentiens, leta episcopo poculum obtulit. Ro- gatus a quodam comite vt visitare dignaretur [puerum]4 suum infirm um 15 et benedicere, intrauit, et vidit eum, mestis omnibus, iam morti proxi- mum, positumque loculum iuxta eum in quo sepeliendus poni deberet ; et benedixit eum. Sedente post hec ad mensam episcopo, misit puer ad dominum suum, rogans sibi vinum mitti, quia sitiuit. Gauisus ille quia bibere posset, misit ei calicem vini ab episcopo benedictum. 20 Quern vt bibit, continuo surrexit : et induens se, intrauit et salutauit episcopum, dicens, quia ipse quoque delectaretur manducare cum eo et bibere. Residebat, vescebatur, bibebat, et letabatur, quasi vnus ex eis. Famulus enim Christi Herebaldus, in clero sancti episcopi aliquando conuersatus, postea vero abbas monasterii quod est iuxta 25 ostium Tine fluminis effectus, miraculum in se ipsum factum in hunc modum narrauit : * Cum enim in primo adolescentie tempore in clero illius degerem, sed animum perfecte a iuuenilibus illecebris non cobiberem, contigit die quadam, nos iter agentes cum illo deuenisse in viam planam et amplam, aptamque cursui equorum. Ceperuntque 30 iuuenes, maxime laid, postulare episcopum vt cursu maiore equos suos inuicem probare liceret Cum magna demum instantia illis ac- quiescens, " Facite, inquit, si vultis, ita tamen vt Herebaldus omnino se abstineat.” Porro ego diligentius obsecrans vt et mihi certandi cum illis daretur copia, nequaquam impetrare potui ; lasciuo tamen 35 superatus animo ®, ludentibus me miscui et simul cursu equi contendere8 cepi. Quod dum agerem, audiui ilium post tergum mihi cum gemitu dicentem : “ O quam magnum ve facis mihi sic equitando ! ” Et ego audiens, nihilominus ceptis vetitis perseueraui \ Nec mora, dum feruens equus quoddam itineris concauum magno 40 impetu transiliret, lapsus decidi, et mox velut mortuus 8 sensum penitus motumque omnem perdidi, atque fracto pollice, capitis • quoque iunctura soluebatur. Vomebam autem sanguinem, eo quod
1 T.E. incremento. ,J precedes in Beda the last passage. * T.E. cam ; cf. Beda. 4 T.E. filium ; Bed. unum de pueris eius. 8 E. animo animo. 8 E. concendere. T Bed. institi. f Bed. emoriens.
De ®>ancto 3jofcanne ne iBettetlaco. 61
interanea essent ruendo conuulsa. Episcopus autem de casu meo et interitu dolens, capiti meo manum [imjposuit 1 et signo crucis me sig- nauit. Cumque, fusa oratione, me sedentem et loqui valentem videret, diiiino instinctu admonitus, interrogauit me an me esse baptizatum absque scrupulo nossem. Cui cum nomen presbiteri a quo me baptiza- 5 turn noueram dixi : “ Si ab illo, inquit, sacerdote baptizatus es, non es perfecte baptizatus : Noui namque eum, quia, cum esset presbiter ordinatus, nullatenus, propter ingenii tarditatem, potuit catezizandi vel baptizandi ministerium discere ; propter quod ab huiusmodi pre- sumptione ministerii, quod regulariter implere* nequibat, omnino 10 cessare precepi.” Quo dicto, eadem hora me cathezizare ipse curauit ; factumque est vt exsufflante illo in faciem meam, confestim me melius habere sentirem. Vocauit autem medicum, et dissolutam mihi emigranei iuncturam componere atque alligare iussit : et ac- cepta eius benedictione conualui ; et nec multo post baptismi gratiam 15 consequutus sum.' * Sancto enim episcopo presente, vas vino plenum ad terrain de manibus incaute tenentis cecidit et medium crepuit, vinum tamen, quod intus erat, illesum permansit Iuue- nem quendam mortuum inter alios sacro crismate liniuit et de morte ad vitam restituit. Demonium similiter a quodam expulit ; et in- 20 firmos vbicunque repertos sanos suis precibus et benedictione efifecit ; et quotquot vestimentum cum fide tangere poterant, celerem sani- tatem infirmitatis sue se suscepisse gaudebant *. Exactis autem in vtraque sede, hagustaldensi videlicet et eboracensi, annis triginta tribus, cum pro senectutis grauitate minus episcopatui administrando 25 suffice ret, ordinato in episcopatu eboracensi cum totius populi elec- done Wilfrido presbitero suo, ipse in monasterio suo in Silua Deirorum siue Beuerlaco, consilio abbatis Brithuni 3 in omni sancti- tate permanens vsque ad obitum suum, nonas maii migrauit ad dominum \ Sepultus est autem in porticu Sancti Petri eiusdem 30
monaSterii, anno6 domini septingentesimo vicesimo primo.
6 In porticu Sancti Michaelis eboracensis dum adhuc superstes orationi vacaret, spiritus sanctus in columbe specie, radium solis candore vincens, ante eum super altare resedit. Cumque multi in ecclesia stantes hanc lucem stupefacti cernerent, diaconus nomine 35 Sigga ad ostium porticus currendo festinans, vidit episcopum in ora- tione stantem, et porticum sancti spiritus fulgore intus inflammari velut igne. Moxque facies eius, sancti spiritus ardore percussa est, et cutis in rugam maxille retracta. Quod sanctus episcopus diuinitus agnoscens, accito ad se diacono, faciem eius manu palpando saluti 40 reddidit ; precipiens ne hanc visionem patefaceret quamdiu in hac
vita mortali superstes esset. Post obitum suum multa pro ipso
miracula ostendere vsque in hodiernum diem dignatus est dominus,
1 T. E. posuit ,J From MS. C.C.C.C. 161 (abr. from Folcard). * E. bruthuni.
4 T. ad dom. migrauit. * E. et hoc a. 4 Cf. C.C.C.C. 161, Chr. Brompt. 794.
62
jQotm le&en&a angtie.
inter que pueros duos cecitate a natiuitate percussos illuminauit ; contractas mulieres binas gressibus restituit1. aMulier quedam super feretrum sancti Iohannis crimen periurii committens, amens efficitur : sopori tandem dedita, videbatur sibi quod beata virgo Maria 5 cum quodam episcopo, pontificalibus induto, eidem assistebat et os suum quodam panno tergens, sancto Iohanni dixit : ‘ Iohannes, remitte huic mulieri quod temere per te iurare non timuit.’ Qui respondit : 4 Ad preceptum tuum, domina, dimitto.’ Et mox funicu- lus, quo manus mulieris erant ligate, in terram subito ruptus cecidit, 10 et mulier expergefacta sanatam se sentiens, gratias deo egit. Anno autem domini millesimo tricentesimo duodecimo de tumba sancti Iohannis oleum emanare vsque in 9 horam diei sequentis tertiam non cessauit, et multos cecos, inde linitos, mentis viri sancti visum redpere fecit. 4 Infestantibus regem Ethelstanum Scotis in manu valida 3, 15 congregato exercitu Beuerlacum adiens, ante tumbam sancti Iohannis prolixius orabat : et exurgens, coram clericis ecclesie nobilibusque multis ita cum magna humilitate affatur : 4 O sancte Iohannes con- fessor gloriose, qui tot virtutibus et signis mirandis in terra prefulges, te suppliciter precor et exoro quatinus in hoc necessitatis articulo ao mihi subuenire digneris, vt per merita et intercessionem tuam, inimi- corum meorum infestationem, te patrocinante, superare valeam.’ Et extrahens cultellum suum de vagina, posuit ilium super altare, dicens : * Ecce vadium meum coram te pono : quod vita comite in reditu meo recipiens, ecclesiam tuam muneribus honorificabo et reddi- 25 tibus augebo, si mediante tuo auxilio superatis hostibus victor rediero.’ Fecit autem rex quoddam vexillum de eadem ecclesia sibi preferri : et audito eius aduentu, Scoti Angliam deserunt et vltra mare scoticum se transferentes, eius aduentum expectant. Regi autem, fixis super ripam fluminis tentoriis, apparuit in visu quidam pontificalibus 30 indutus, sic dicens : ‘ Ethelstane 6 rex, festina mane flumen transire : ego sum Iohannes episcopus : noli timere : ecce victoria in manu tua est, quam tibi nunciare venLp Mane vero transits aqua et con- serto graui prelio, multis Scotorum in ore gladii occisis rex letus effectus gratias egit deo. 7 Iterum vero quia rex Scotorum incom- 35 pulsus contra eum surrexerat, congregato exercitu contra inimicos precedens, deum rogauit vt prece sancti Iohannis aliquod signum euidens ostenderet, quo presentes et futuri cognoscere possent Scotos de iure Anglis debere subiugari. Vnde rex cum gladio suo percussit scopulum quendam iuxta Dunbar castrum : et vsque hodie ad men- 40 suram vine ex ictu cauatur. Rex itaque adepto de inimicis triumpho, rediens pacem sancto Iohanni ab omnibus tenendam instituit, quam infringere nulla ratione vllo tempore liceat. Vnum miliare ad hanc
1 Here ends MS. C.C.C.G * From an unknown source. 9 T. ad. 4 From the Alia Mir. 11. in A.SS. Boll. p. 179 ; cf. MS. Faust. 9 T. E. valido. 4 T. Adel- stane. 7 In the Boll., the following happens on his return from the first campaign.
2De @>ancto Mamie ae IBeueriaco. 63
pacem tenendam metam statuens assignauit, et 1 qui hanc pacem in aliquo vel erga aliquem violare presumeret, octo libras ecclesie sancti Iohannis persolueret Qui infra tres cruces lapideas ad introitum Beuerlaci ab eodem rege erectas pacem violaret, vigintiquatuor libras persolueret Qui vero infra cimiterium pacem ecclesie infringeret, 5 septuaginta duas libras persoluere artaretur pro satisfactione. Et qui in presentia reliquiarum nephas tale ausus fuerit committere, solius dei miserationi ac iudicio committendus sit et iudicandus, sicut enormis languor immensa curatione indigens *.
IF Narratio 8.
I llis diebus Cedwalla rex Occidentalium Saxonum, cum genti sue 10 duobus annis strenue prefuisset, relicto imperio propter dominum regnumque perpetuum, Romam venit, hoc sibi glorie singularis desiderans adipisci vt ad limina apostolorum fonte baptismatis ablueretur, in quo solo didicerat generi humano vite celestis patere ingressum ; simuletiam speransquia mox baptizatus, carne solutus ad 15 etema gaudia iam mundus transiret. Et factum est ita. Nam a Sergio papa baptizatus die sabbati pasche, anno domini sexcentesimo octogesimo nono, in albis adhuc positus lan gu ore corripitur, et duo- decimo kalendas maii a came solutus, beatorum regno in celis sociatur. Cui etiam tempore baptismatis papa memoratus Petri 20 nomen imposuit, vt beatissimo apostolorum principi, ad cuius sacra- tissimum corpus a finibus terre pio ductus amore venerat, etiam nominis ipsius consortio iungeretur. Sepultus est autem in ecclesia sancti Petri apostoli, anno etatis sue tricesimo. 4 (Iubente pontifice epitaphium in eius monumento, in quo et memoria deuotionis ipsius 25 fixa per secula maneret, hoc modo scriptum est :
Culmen, opes, sobolem, pollentia regna, triumphos,
Exuuias, proceres, menia, castra, lares,
Queque patrum virtus et que congesserat ipse,
Ceudal3 armipotens liquit amore dei, 3°
Vt Petrum sedemque Petri rex cemeret hospeS,
Cuius fonte meras sumeret almus aquas Splendificumque iubar radianti carperet hausto,
Ex quo viuificus fulgor vbique flu it;
Percipiens[que] alacer rediuiue premia vite, 35
Barbaricam rabiem, nomen et inde suum Conuersus conuertit* ouans, Petrumque vocari Sergius antistes iussit, vt ipse pater Fonte renascentis : quern Christi gratia purgans Protinus ablatum7 vexit in arce poli. 4°
Mira tides regis, dementia maxima Christi,
Cuius consilium nullus adire potest!
1 al. ut. * al. indiget. * From Beda, H. E., v. 7. 4 The following
epitaph (Beda, V. 7) is om. in T. and Tanner. * E. Cedyal e E. conuerti.
1 al. albatum.
64
Bona tegetffla angUe.
Sospes enim veniens supremo ex orbe Britanni Per varies gentes, per freta perque vias,
Vrbem romuleam vidit, templumque verendum Aspexit Petri, mistica dona gerens.
5 Candidus inter oues Christi sociabilis ibit,
Corpore nam tumulum, mente superna tenet ;
Cotnmutasse magis s[c',eptrorum 1 insignia credas,
Quem regnum Christi promeruisse vides.)
Cedwalle autem successit in regno Yne rex de stirpe regia; qui io cum triginta septem annis regnasset, relicto imperio ad limina beatorum apostolorum pontificante Gregorio profectus est, cupiens in vicinia sanctorum locorum ad tempus peregrinari in terris, quo familiarius a sanctis recipi mereretur in celis. Illis enim diebus plures de gente Anglorum, nobiles, ignobiles, laid, clerici, viri ac <5 femine, certatim Romam, anime sue salutis gratia vel instructionis causa, proficisci consueuerunt : quod magne virtutis ac meriti tern- pestate ilia estimabatur *.
H De sancto Iohanne de Brydlyngton confessore9.
SAcratissime recordationis Iohannes prior Brydlyngtoniensis, cuius votiua celebritas mirifici splendoris radiis vniuersalem perornat ao ecclesiam militarem, velut columpna inflexibilis in fidei base firmiter radicata cunctorum mortalium caducam flexibilitatem consolidat et supportat gratiosi solaminis intementu. Hie floride iuuentutis exorta primordia peromans virtutibus, excussis abditis vitiorum viam ag- gressus timoris deifici, alterius Tobie imitabilia amplexans vestigia, 25 spei et charitatis fructibus maturescens, sacri flaminis insigniter cele- bratur sacrarium singulare. Crescente itaque temporis interuallo, a piissimis parentibus enutritus studiisque imbutus liberalibus, in breui coeuos precurrens veloci cursu brauium adeptus est dialetice perop- tate. Non solum vero in amplexu scientiarum applaudens, immo 30 celestibus intellectualiter suspirans auidius, dum Oxoniis persisteret studiosus, omissis frequenter altercationibus sophismatum inquisitiuis templum sui spiritus supremo principi dedicauit, in dei et proximi
1 E. septrorum. * CoUect in T. :
Aue doctor nobilis presul Eboraci, Dux iure laudabilis, tutor Beuerlaci : Pre- cibus nos erue ab hoste fallaci, Saluans a carceribus infemalis lacu V. Ora pro nobis.
Deus cuius uirtu (pon)tifex miraculorum gare sup-
plicantibus no cionis tue graciam petimus, ipsius uidonim
inquinamento cici
(Deus qui nobis hodie migra)cionem bead Iohannis con(fessoris tui atque pontificis) celebrare concedis, (da ecclesie tue digne de eius pre)lacione gaudere et (exemplis) eius et precibus adiuuari, per (cf. Sar. Brev.V 3 This life is wanting in T. It is ed. in Surius 10 Oct * ex quodam MS. codice mutato stylo pressius et contractius.* Bale VIII. ascribes it to George Riplay. The text is complete, and not a mere abridgment
1
£>e @>ancto Sobanne He TBrpDlpngton. 65
feruore feruido deuote suspensus, vt quidem veridicorum con- studentium relationibus audiuimus, in etate iuuenili deo cordialiter deditus, contra illatas sibi iniurias, minas et opprobria mitis, pacificus et quietus. Leuitates et insolentias continue declinauit, magis militare cupiens omnium creatori, quam friuolis et vanis occupa- 5 tionibus tempus suum expendere vitiose. Tanta virtutum proximi- tate precipue enutritus, feliciter natus felici usque educatus in comitatu eboracensi iuxta maritima loca occeani commoditatibus preuilegiata et non multum distantia a prefati monasterii situatione, completo biennio in Oxonia festinantius repedauit ad propria, vbi 10 magis superfusa vnctione grade quam magistrali informatione scientiam perquisiuit. Inde senectam induens in ipsa sua iuuen- tute, quod etati maturiori defuit supplementum contulit conuersatio virtualis. Sicque propter scientie majturitatem et morum iaudabili- tatem, quidam opinione mundana famosus, diuitiis abundanter 15 preditus, ipsum super filios suos magistrum disposuit et alumnum, non solum ad rudimentum subditorum, immo etiam ad exclusionem vitiorum. Considerans igitur tenellam lilii substantiam spinis pungentibus faciliter perforari, timens exasperatos aculeos lasciuie, temporalis vicesimo etatis sue anno religiose vite visitatus incendio, 20 pallio virtutum perornatus, in Christi sempitemo seruitio proposuit militare. Intuens igitur quotidianis nutibus oculorum, inter mun- diales diudnas lites et discordias seminari, memorialique prospiciens cerdtudine Abel et Cayn ab vno1 patre g’enitos, columbam et coruum in archa insimul comm ora ntes, Ysaac et Esau(!)‘i simul 25 ludentes, a radice fon tali propaginis humane virtuosos et vidosos inuicem commisceri ; presentisque vite militaris blandimenta noxia considerans et transitoria : mu n diales curas despiciens 3 monasterium intrauit brydlyngtoniense4. Vbi cum gaudio gratanter receptus velut angelus celitus emissus, habitum suscipiens regularem, in 30 morum probitate splendidus enituit, et velut sacri flaminis caloribus incalescens, nobiliter viguit in obseruantia regulari. Iuxta etenim tenorem tube dominice deum 0 totius cordis, totius et anime viscerosis viribus amplexatus, mente suspirans ad celica, omnia postposuit seculi ruinosa, vndique diuina gratia perlustratus. Erat enim 35 humilis, obediens, charitate resplendens, mundum contempnens, abstinentia rigidus, iustitia indutus, continentia perspicuus, vigiliis frequentatus, orationibus strenuus, spiritu feruidus, verbis pro- uidus et maturus, spei firmitate gaudens ; et domino sine inter- missione deseruiens, a vanis ludis abstinuit. Vano solatio repletis 40 aliis vtpote taliter exercitatis, ipse aut orationibus aut studio frequentius insudabat, minimas religionis obseruantias nullo modo transiliens, quas in vltimo spiramine suis fratribus commendabat
1 E. vnico. * r. Ismael I 8 E. despicies. 4 E. brydlyngtoniensi.
8 E. decern.
VOL. H.
F
66
jQoua legen&a angtte.
attentius obseruari. Tante etiam humilitatis firmamento fundatus e[ra]t', vt diuini seruitii consonant simphoniam cum omni cordis intentione persoluens*, cuiuscunque alterius curam totis animi conatibus et exercitiis studiose perimpleret. Quem nominis sui 5 signaculo tanta vicinalis gratie signauit affinitas, quod mundialium curialem incessum, humilitatis stipite radicatus, penitus recusauit. Virtualis igitur dignitatis dextera presignitus, precentoris8, elemo- sinarii, et supprioris curas ordinabiliter dispensauit Ab aliis quidem officiis, quibus fluxus seculares tempestuose influebant, 10 ipsum ad tempus celestis dispensationis manus s[c]eptrigera pre- seruauit, ne per labiles lapsorum labores nouitas mentis, virtutum progenie perornata, false dilectionis degeneraret in tenebras. Sic- que protector promptissimus, Noe preseruans de diluuio, Loth de celesti incendio, Isaac de imminente gladio, Ioseph de calumpnia 15 mulieris et custodia careens, Moysen ab Egyptiis, Raab de excidio ciuitatis, Ionam a periculo submersionis, Susannam a testibus falsis, Danielem a leonibus, tres pueros ab ignibus ; tarn regularem viuendi formulam a potestate seuientis seculi feliciter preseruauit Interea accrescente tante bonitatis fama volatili per regionis spacia ao ampliora, contigit monasterii prepositum in manus confratrum prioratus officium resignare: Cumque validus omnium mutuusque consensus per voces singulas sancti spiraminis insuffiatione in ipsum confluerent, tarn catholicum dei athletam dignum reputarunt et debita electionis forma elegerunt, tanti oneris supportare laborem. 35 Qui, prout fuit4 spiritu humillimus, taliter responsum exarauit: * Quid pigmeam insufficientiam proponitis erigere in structuram edificii militantis ecclesie ? Quid cecitatis abisso submersum existimatis hostiles excubias oculariter preuidere ? Quid canem mortuum, non potentem latrare, putatis luporum insidiosas cautelas confringere? 3° Numquid debite circumspectionis oculis preuidetis quod in defectu cinctorie 6 defensionis vineam domini fraudulent] vulpes demoliuntur et destruunt? Igitur mortifera clade ignorantie inuolutus, quam- quam columpne ligatus diuersisque supplitiis laceratus, prefati officii non acceptarem excubias.’ Quibus excusationis titulis in medium 35 diuulgatis, in alium publicata est stabilitas electionis. Quem infra breuem annorum reuolutionem portione mortali clade percussum pestilentie, mors, humane conditionis deuastatrix, vital[em] 6 disposi- tionem compescuit consummare. Volens igitur increate sapiende prouidentia salutaris lucernam, tanti luminis fulgoribus vndique 40 perlustratam, virtutum vernantia mundare maculas tenebrarum et lucis sue radios oculis expandere mortalibus; secunda vice libera confratrum singulorum voluntate in gradum pristinum solempniter est electus, domino singula dispensante. Qui ponderis intollerabilem
1 E. est * E. persolueris. * E. pretentoris, 4 E. fiierit
4 E. tintorie. 6 E. vital
2De ^ancto Softanne ue 'BrpDlpngton. 67
considerans grauitatem, egre ad tempus sustulit spiritus estuationem ; tandem diuini solatii hauriens perfusam dulcedinem, superna in- fonnatus gratia concipiens maiorem etatis maturitatem et prouidio- rem discretionis deliberationem, consideransque, quanto laboriosior instantis peregrinationis incessus est, tanto per gratiam esset nobilior 5 triumphus tirannidis infemalis, oneris iugum suspend[it] 1 in humeris, confidens in dementia saluatoris. Confirmatus in gradu prioratus qualiter in agendis se gesserit, nostra modidtas suffidenter non euoluit. Namque famem reficit, nuditatem vestit, frigus temperat, dolorem solatur, fletus siccat, oppressos liberat, carceres reserat, 10 gratiam conciliat, fedus perpetuat, sopit lites, differt prelia, auget indutias, egris salutem dat, semis libertatem, menia dilatat, vsurpato pallio dementie crudelitatem spoliat, cunctas deprehendit nequitias ficte virtutis clamide coopertas, deruta renouat, struit edificia, agros fecundans* et horrea. Imitanter8 cepit feruentius quieti contempla- 15 tionis auscultare, cum conuentu peruigil horis noctumis pariter et diumis diuinis oraculis insistens tarn studiose, vt auditis campanis ad semitium, tali voce lamentabili, deditus negotiis seculi, sepius aures confratrum astantium occupauit : * Nunc aspirat spiritus, alias prepeditus, ceteris cum comitibus ecclesiam frequentare ’ : sic Rache- 20 lis amplexibus congaudens casto 4 feruore, quod Lye diligentiam non spreuit perimplere. Hoc igitur preclarissimum magnifice resplendentie sidus perspicuum, adueniente hora qua Solaris clari- tads lampas splendifera aurore nubilosas tenebras excutiens aureos radios visui sensitiuo terrestrium solitus est expandere, omni frigi- 25 dissimo tempore glaciali, accensus feruido incendio principis siderei, dum missarum solempnia continue persolueret, mente exardescens estu amoris inexplicabili aliqua exuit vestimenta, gelantis frigoris propter interne affectionis dulcorem feruidum non sentiens asperri- mum circumuentum. Ad cuius lucidissimam confirmationem, maxi- 30 mis frigoribus terre faciem preoccupantibus de sui capitis culmine fumus exalauit permaximus, ac si aqua suppositis faculis intentius ebuliret O interminabilis virtutis deuotio 1 O gratia largiflua conditoris irrigans distillantes guttulas amoris! O animarum vni- uersarum prestolata medela ! quis vnquam audiuit talia presentis 35 temporis vitali labente curriculo, dum principalis perlustrator etheree mansionis tarn flagrantis pectoris solatiosum hospitium sibi thalamum dedicauit. En feruor intima perurens, declinans steriles in peccatis ! qui fontali sapientia cuncta prospiciens 8 proprie essentie perpetuali speculo, huius cordis ortum deliciosum plantulis virtutum delicatis 40 compiantauit, lumine suo proprio fecundauit, et inter cetus angelicos post laborem perpetualiter quietauit Tanto igitur sancti spiritus fulgore vehementer fuerat inflammatus, quod mente raptus in
1 E. suspendens. * r. fecundat, * r. Intima ! * E. cO. 8 r.
prospicit ?
68
Bona Legenna Sngtie.
etbera, corpus velut examine in mirifico raptu, appetens naturaliter ex sua grauitate ad terrain descendere, absque alionim supportamine vix posset subsistere, obliuiosam incurrens viuads anime con- ditionem. Nec a mentibus mortalium subsequentem veritatem 5 stilus incultus congrue potuit absentare. Quadam die tante de- uodonis fesduali ferculo saciatus, in capella sua celebrare missam proposuit, proprio capellano sibi assistente cum alio seculari. Premissis vero secretis oradonibus et meditationibus in silentio, confesdm sacerdotalia induit vestimenta: cumque an[h]elo pectore io cclestis patrie contemplaretur dulcedinem, omnia ad offirium epistolare ordinarie perimpleuit Secredus igitur proposuit capel- lano vt, ipso solo secum remanente, secularem excluderet de capella. Quo facto, adeo accensus fuerat in amore diuino post lamentabilia suspiria vt propter singularem singultum magis 15 lachrime prorumperent quara verba in publicum personarent, eatenus quod propter adurentis dilecdonis ardorem inflamma- tiuum velut alter euangelista lohannes in sinu Chrisd deuote re- cumbens, tanto perfunditur imbre lachrimarum quod verbum 1 inter suspiria lachrimosa non valens fuit exprimere. Sed hoc ao non virtuti, sed infirmitati temptauit ascribere, nolens capellanum assistentem saliua vane glorie ipsius debitam deuotionem patulis auribus iactanter secularium presentare. Vnde vere mirabile, in tali dignitate summissionem t*m humilem, in tanta virtute frontem vera paruitate summissum, hominem videre tanto meritorum grege 15 compositum, vt vnita communitate congaudeant sublimitas humiliata et humilitas sublimata. Vere humilis, in contumeliis diligens, ingratos beneficiis opprimens, vanas laudes adulantium odiens, honores fugiens, ministrans cum minoribus, cum maturioribus socialis. Circa curam gregis sibi commissi vigilanter intendens, 30 contra temptamina aduersarii suos subditos viuaciter animauit ex- bortationibus et exemplis bonis. Ad onus profecto acceptum pigritantes compescuit, religiose gradientes diligens cum fauore. Subditos diligenter edocuit a domibus ofhcialibus mulierum ex- cludere consortia, ne mente vacantes libidini, morosa continuatione 35 a beatorum collcgio fierent alieni. In refectorio prandium per- cepit, nisi notabil.s causa hospitum prepediret; noctibus iacens* in dormitorio, matutinis insisiens vigilanter, timens si aliter tempus expendisset \ cum lampade vacua celoram sacra non gustaret conuiuia; egrotantes soli cite visitauit, eis tempore congruo neces- 40 saria subministrans. Inter hospites solatiosus et sapiens, mature circumspecdonis oculis cibaria distribuens, inter fercula deliciosa solo pane se reficere sepissime consueuit In quo facto spargibilis iactande fiimum non affcctans, voluit cibaria scindere, que priuate
De &ancto 3(o&anne De TSrptolpngton. 69
ponens in vasculo, noluit in stomachum recipere, vero amore spiritus carnem maceratione castigans. Erat namque in verbis fructuosus, non friuola 1 audiens sed vtilia, scripture sacre feruidus degustator. Consuetudinem conseruans completis matutinis reliquam noctis portionem studio deuotionis ducere peruigilem, deo soli mentaliter 5 conscius, assidue perscrutans actus quotidianos eiulatu flebili. Sic meditando et contemplando vsque ad tempus celebrationis misse in aurora nobiliter occupatus 2, prearmatus contra vitia, gratias omnium conditori insigniter ministrauit. Tante deuotionis igne preaccensus, virtutum culmine sublimatus, orationibus solertissime 10 occupatus, benignitate repletus, vixit circumfuso8 solatio perpetui iubili etheree regionis. Cuius modestam patientiam, maximis temptationibus comprobatam, consequens experience aduersantia cerdssime declarabit Vnus4 de fratribus in eodem monasterio vitam professus regularem, indignationis stimulis superfluose ex- 15 agitatus et commotus enormiter, in aula vbi prefata mansuetudinis columba cum circumstantibus communicauit familiaribus, protectus ascendit presumptionis clipeo, et inflatiuo inflationis spiritu plurima distorquens conuicia, benignitatis beatificum patronum commina- tionibus et querulosis clamoribus ad iracundiam prouocare nitebatur. 20 Qui, simplicitate vt fuerat repletus columbina, fellia offensiue ira- cundie pocula prouocate declinans, cunctis circumstantibus infesti- nanter attonitis, minimo sermonis titulo non respondit. Vnus vero cum sancto familiarius in agendis preelectus, properanter subse- quentia prorupit in verba : ( Cur tarn grauia tamque patimini 25 onerosa, dum solo verbo vinculi obedientialis hunc ad claustri gradum confestim potuistis remittere? En sententias defensoriis propugnaculis palliatas vndique circumuoluit. En de fouea hericii occulciorisque malicie latibulo innocentiam prostemens perflati turnons sibilus6 emanauit. Cur dehonestati honoris irreuerentiam 30 non percipitis ? Cur tante malicie sobolem non expugnatis ? ’ Cui veridicum exemplar patientie ad instar beatissimi lob, spiritualis sigilli ymagine defensorie consignatus, responsum regulare tale dedit: ‘Cum, inquit, ignee tede exestuantes domorum tecta tran- scendunt, flammigeris alis altiora aeris penetrantibus, nunquid 4 35 mature deliberation! foret imputandum, tanti caloris vehementie combustialia superaddere plurima? Num qui ignem copiosum ac- cenderet, domum consumendo combureret ? ‘ Iste ad presens estuo- sissimo ire incendio palliato fronte incanduit, et si tali adustioni ignee superadderem faculas verborum comminantium, vehementius 40 accensus in semitam rectitudinis non esset charitatiue reducendus. Sed subtracts tarn immensi caloris iaculis, ad tempora reformationis deliberatorie veniemus/ Et hiis modificatis, immotus recedens
1 E. friuula. 8 E. occapatus. 9 r. drcumfusus ? 4 E. Vnicus.
4 E. sibulus. • E. nunquit.
70
jBwa legentm angtfe*
Dauid, spiritualem citharam, consonantiam sacre scripture, insanie Saulis temperantem l, manibus acceptauit: in qua sufficients armonie deliramenta vesane inuidie exheredare didicerat. Quis, queso, tam dilate benignitatis constantiam non miretur, dum com- 5 plezionis colerice scintillis eidem vitio naturaliter dispositus, nature iura transcendens, perfusione gratie sideree naturalis dispositionis errorem eliminans ruinosum *, imitabilem Christi sectatorem se fide- Iissime comprobauit ? Igitur scripturarum amator ardentissimus, probatissimorum doctorum ecclesie libros studiose perlegit, et per- 10 legendo retinendos memorie commendauit Sic dispensauit tern- poralia, quod connubii spiritualis cum Christo vincula non dissoluit Ociositatem, cuiuscunque vitii nutricem, diligenter excutiens, pro instantis vite reuolutione aut Marthe labori, vel Marie gauiso merori contemplabiliter desudauit. Accedente tempore vnus de con- 15 fratribus a quodam mercatore pro non modica summa pecunie capam emit sumptuosam, qui postea venerabili conquestus est priori quod mercator ille, votiua firmitate dissoluta, intollerabilem sibi offerebat iniuriam. Cuius suspendendam superbiam et ela- tionem piissimus pastor elimare 9 disponens, considerans intime, sicut 20 rubigo ferrum deuastat, tinea vestem dilaniat, fel lactis dulcedinem in- festat, venenum mellicum dulcorem amaricat, sic superbia religiosam humilitatem ezpugnat ; vt supradictus religiosus a tam sumptuosi ap- paratus nouitate desisteret, manu corpori proprio iniecta talem ex premissis intulit conclusionem laudabilem : 1 Nimii, inquit, valoris est 25 capa precii sex solidorum ad inuoluendum tante putredinis cadauerum vilissimum ’ : volens in hoc exemplificare vt spreto pallio superbie subiectus in patre informaretur humilitate virescere. Quidam etiam sibi suggesserant 4 instantius quod propter prelatie [dignitatem] penulas emeret preciosas, quibus mundi decorem omatius indueret. Quibus 30 pater humillimum intulit responsum: * Pellicule, inquit, agnorum nostri corporis molem sufficienter clipeant a frigore : * nolens eoruxn per- suasionibus vacuis retorqueri, qui secularis pompe vitio triumphato in sui contemptu perseuerans, vires percepit adulterantis superbie damnatiuas. Hie igitur amantissimas diuine legis sententias ex- 35 estuans, vitas patrum prouidissimorum perlegens excubanter, in ilium scripture titulum ocularem porrexit aspectum quo cautelosus ille serpens antiquus tortuosa tirannide quendam solitarium visitauit visuali effigie. Quorum verborum tenorem venerabilis memorie Willelmus Slegh’tholm.6 tunc temporis capellanus — modo vero 40 sanctitatis eminentia choruscus 6 miraculis idem monasterium con- decorat et exuberanter adornat— discretius intuens, huius questionis modulum patri sanctissimo propalauit : ‘ Interioris hominis anxius intell[ect]u 7 admiror non modicum quare anguis ipse8 tortuosus, sicut
1 £. temperantiam. * E. rumosum. 8 r. eliminare ? 4 E. sugesserant.
4 r. Sleghtholmensis. * £. choruscis. 9 £. intellu. 8 £. ipso.
De &antto Mattne De TBepDIpngton. 71
antiquitus videbatur non videtur ab hominibus temporibus in modemis.* Cuius questionis ambiguum paternalis prudentia concito resoluebat 1 Antiquorum, inquit, patrum corda non vana sophisti- caque gloria perlustrata, immo gratia celica diuinitus irradiata, fraudulosas inimici machination es insidiose 1 cognoscentes, velut 5 pugiles inuictissimi ferociter expugnarunt mortales excubias inimici : ideo difficillima tentationis prelia ipsis offerendo, similitudine pro* digiali extraneatisque incursibus ipsos comminatorie tentauit in peccatis immergere. Sed quia ipsius placentie temporibus in* cursiuis paratius obedimus, ideo secretarum tentationum iaculis 10 excitatos facit 9 subito subcumbere absque facie monstruosa.’ Floruit igitur flos iste vernantie fragrans8 in diuino iubilo odore suauissimo, eatenus quod propter celestis gustus dilatatam amplia- tionem, ad releuamen istius hominis Anglie perfectiores de finibus terre maturarunt audire sapientiam Salomonis : estimantes felici se 15 statu remig[r]are 4 si tarn dulcescentis 6 dei famuli eloquio potirentur. Inter quos quibusdam conquirentibus cur statum perfections re* ligionis affectuose non appeteret, cuius obseruantiis inhiaret intimo cum sudore : Quibus prouidus pater respondit : ( In omni religione cuncti superne patrie incessabilia gaudia possumus contemplari et 20 virtutibus increscere : sed fateor me presentis regule essentialia non debite perimplesse 6. Igitur insolentie ope ram redderem, si, laxatis habenis incedens minima non obseruans, strictioribus liga- mentis me connecterem ad altiora perimplenda.’ Inter tarn salutaria monita requisitus que regularum esset constantius adimplenda, con- 25 festim intulit voce consultatoria : ‘ Euangelium, inquit, Iohannis omnes regulas reformatione saluberrima antecellit vt domina.’ O virum memoriter commendandum, inter tot procellose vite dispendia vicissitudine amoris sublimatum super astra, considerantem, quicquid presenti cursu percipimus in nihilum deueniet tanquam aqua 30 decurrens, et sicut somnia transitoria peruolitabunt omnia : Pre* clara euangeliste carmina sibi pro viuendi formula exemplariter coaptauit Sicuti et inter quatuor aurigas cuitus euangelici Iohannes aquilari volatu pre ceteris subtiliora trinitatis misteria pennis con- templationis fiducialiter 7 propalauit, sic nostris in temporibus alter 35 euangelicus Iohannes celestium misteriorum singularis secretarius, supereminend contemplationis volatu terrestria recusans se celesd- bus coapjtauit. Ad cuius probabilem confirmationem veritatis sub* sequends pariformitas elucessit. Namque cum diuersa maneria monasterio pertinentia visitaret, officio perurgente, diuertit ad quan- 40 dam reclusam in comitatu Richemundie, vt inter tot immergentes occupadones communicatione delectabili animam interius inflam- maret Eadem vero reclusa, nocte precedente visione immarcessibili
1 r. insidiosi. * E. faciunt. * £. flagrans. 4 E. remigare. * E. dulcesteutis. 9 E. perimplisse. 7 E. fiducialitur. #
72
Botoa Legetffla attgtte,
confortata, huic patri glorioso eandem consolatorie exponebat * Prospexi, inquit, in nocte vmbrate caliginis, dum lunaris globus nostri hemisperii ascensum longe dissimulauit : et ecce aquila mirifici decoris alis expansis humiliter domum istam circumuolauit 5 in cuius rostri acucie breue pendulum efficaciter extendit, cuius scripture fecunditas nostrum taliter illuminauit intellectum : “ Ihesus est amor meus.” ’ Cuius visionis probatissimam reuelationem huic sanctissimo patri veraciter applicauit, et eum hanc esse aquilam, pro meritorum excellentia, maturius "affirmauit, cuius intentionis 10 stabilitas ab amore mundi in amorem dei stabiliter emigrauit. Cui sanctus : ‘ Intentionis nostre fuerat in accessu vt verbis inter- loquutoriis summo principi placeremus: sed iam nouiter experior, per tot verba inania vtilitatis vestigia auscultator vitiorum nostrarum mentium inania sibi nititur preparare.’ Festinanter igitur recessit : 15 quern recessum impatienter reclusa acceptans, pluries est conquests quod inter mortalium conditiones vix talem repperit qui propter inprouidam laudation em concito recessu repetiit1 remediationem. Intrepidus, inquam, rector animarum et moderator inuictus, contra monasterii terribiles oppressores clipeum exposuit fortitudinis. Vnde 20 vere vocis enunciatione quidam funeree lamentationis ad tempus filius, excellentissimi ducis Lancastrie ministrator et seuissimus exactor, dominum suum, velut alterum Assuerum ipse infatuatus Aman, in sui reatus augmentum, in ruinam innocentis Mardochei scelerose prouocauit, et ex parte domini, spiritu in flatus ceruicoso, tante benigni- 25 tati comminationes quamplurimas declaratorie expressauit in monas- terii irrecuperabilem lesionem. Cui sanctus constantia armatus, ire stimulo non confractus, decoris diuini consonantia charitatiua 8 lorica- tus, tantam estus temperans vehementiam singula dubitabilia copiose relaxauit: et demum, premisso fortitudinis clipeo stabiliter com- 30 munitus, in hec verba finaliter declinauit: ‘Vide, inquit, ne pro sensuali affectione qua dominum familiarius amplexaris, propter venenatum morsum quo bona nostra quotidie dilanias et affligis, scelerosi finis in inferno patiaris angustiam.’ Quibus plenarie con- sum matis recedens, solamen inperceptibilis luminis exoptauit. Cum- 35 que aurora noctis obscuritatem delebat et reuelato vultu mortalibus oculis lucis radios ministraret ; qui primitus vultu supercilioso eleuate elationis Luciferum fuerat imitatus, mane lauatus effluentis latice con- trition is, degustat mel dulciflue deuotionis; firmitate promittens infringibili, in posterum eidem monasterio fieri se perpetualem 40 amicum. Quern sanctus superna gratia accensum considerans, federe amicitie benignius salutatum, in agendis amatorem reperit 8 perpetuum et fidclcm. Sic intime consolariones 4 diuini spiraminis im mutant animas peruersorum, ipsas virtuosorum vinculans in amore ; qui
1 E. reperiit. 3 E. charitatia. 9 E. reperiit. 4 E. consoladonis.
2De Sancto Jolmnnc ue T5rpDIpitgton. 73
primordialiter in ramis malitie suos instabiles cogitatus suspendebant inuido cum feruore. — Tante grade rutilantia Iohannes volans vt aquila con[s]cendit ad sydera perpetue claritatis ; cuius accensam deuotionem comitante1 vita plurima testantur2 miracula, quorum aliqua in presend duximus inserenda. Conti git preordinatiua manu cuncta prospere 5
gubernantis, sanctissimo patre vigilanter contemplante prioratus excubias, quinque marinarios marine tempestatis voragine nauigantes contra fluctuum discrimina militare, qui placide quieds portum ignorantes omnimodam s diudne desperarunt. Tandem verbis eiula- toriis deflentes peccamina, animeque memoratiue reducentes gesta 10 lucidissima peroptande supportationis sancti videlicet Iohannis, adhuc in corpore supra corpus notabiliter triumphantis, ipsius iuuamina incessabiliter inuocarunt Et dum excellentem fidutiam in tante stabi- litatis4 anchoram posuissent, quidam eidem patri sanctissimo per omnia simillimus in lineadone corporea, eis visualiter apparuit in 15 habitu regulari, et malum nauis manu stabi liens gratiosa, in optato littore nauem feliciter collocauit. Quinque siquidem viri, pro liberali refugio consolati, deliberato desiderio supradicto mohasterio remotis impedimentis ouanter decurrunt, supradicti patris clemendam re- centius* visitare. Cumque veloci passu ecclesiam ingraderentur, 20 sancto patri obuiam processerunt : ipsumque cognoscentes per simili- tudinem in mari preuisam, quern visu corporeo nunquam primitus * cognouissent, pro tarn gratiosa liberatione in tarn pestifera crudelitate fluctuum pedibus prouoluti, singula ordinate recitantes, sibi gratias deuotissimas retulerunt. Sanctus tamen Iohannes ipsos ingeniose 25 pacificauit, admonens ipsos deo debitas7 gratias exoluere, nihilque sibi ascribere : nolens 8 inanis glorie velamento labiliter resplendere. Igitur tante eminende virtute preclarum felici statu celesdum con- gaudemus celebrare, cum in huius miraculi priuilegio speciali quadam germanitate grade connectivideatur cum sancto Nicholao sanctissimo 30 confessore : qui ambo perlucide lucerne in mundo degentes concor- diter besdales motus corporis effugarunt, et eiusdem miraculi fama ductus maris expugnarunt, nauigantes liberauerunt, et cum Petro in mari siccis pedibus ambularunt. Affectuoso igitur modulo ipsius exoremus suffragia, quatinus tante bonitads iuuamine expurgati a 35 fermento veteris nequitie, loti in natatorio penitentiali Siloe, siccis pedibus bonarum affectionum deuia declinantes, transgressa corn- gentes, vere glorie in celestibus post laborem solatio perfruamur. Famam adhuc celebrem huius luminaris9 inextinguibilis volens dominus efflorare 10 per secula, eandem nobilitauit miraculorum illus- 40 trium recordatione perpetua. Nam cum quidam famulus cum patre beatissimo colloquia confoueret, idem benignissimus pater de vxoris
1 E. colcante. * E. constanter. * r. omnimodam salutem ? 4 E.
stadiiitatis. a E. rctentius. • r. prius. 7 E. bebitas. / 1 E. volens.
* E. liminaris. ltf r. efflorere.
74
Botm Legen&a anfftte.
et filiarum valitura1 familiariter perquisiuit. Cuius verbis famulus respondit : 4 Vxor quidem conualescit : nimiaque senectute preuenta filiarum est solatio destituta, a qua partus fecunditatem vlterius visere non confido.’ Ad hec sanctus: ‘ Reuertere, et irroret tuum hospi- 5 tium riuulus indeficientis gratie ; et qualiter vzor se habuerit mihi denunciare non formides prozimo in accessu.’ Post breuiorem tem- poralis reuolutionis circulum vzor materno fructu grauidata, duas in lucem Alias educauit: quarum alteri post partum laboriosum ex- crescens gibbositas deformitatis radicibus faciem horribiliter occu- 10 pauit. Contigit autem in reuersione ad monasterium eundem famulum cum prefate sanctitatis patrono familiare adire colloquium : a quo, prout superius, de vzoris perquisiuit et conualescentia filiarum. Cui famulus respondit : * Vtinam, sanctissime pater, alteram filiarum quam vzor educauit terre sinus ab oculari aspectu absconderet : quia 15 tante incom[m]oditatis anzietate gibbosa deformatur in facie, quod cunctorum * visui s irrecuperabiliter perhorresdt.’ Cui sanctus ait : ( Ab originalis infirmitatis macula bapdsmali regeneratione depuratan^ horroris titulo non denigres : sed cito domum rediens, imponas digitum in principali vertice morbi, sicut nunc digitum tuo fronti ao impono ; vtque sanitatem percipiat, continuo suffragiorum preconio celorum ianuas propulsabo.’ Qui sanctissimo patri valefaciens, statim receptus in propria, consultationi sancte iussionis obediens digitum ad morbum apposuit ter: continuo tante horribilitatis macula difformis infra breuis hore spacium, faciem reddens letiorem, euanuit 25 et discessit Parentes vero prefulgida deuotionis facula luminati, pro filie sanitate pristina pium pastorem liberalissimis laudibus curarunt eztollere. Quos sanctus increpanter redarguens compescuit, et ipsos perenni connectens silentio, diligentius commonuit ne tante gratie laudem mortalis vite periodo alicuius auditui insererent publi- 30 cari, sed pro collate sanitatis miraculo lingue ligamenta soluentes, omnium plasmatori melos placentie ne cessarent concinere. Quis diuini amoris haustu fontali refrigeratum hunc sanctissimum con- fessorem perpetuo Helisei commertio in celicis non conformet, qui Giezi famulum suum emisit cum baculo ad suscitandum mortis iaculo 35 fulminatum ; cuius tamen in absentia rigor4 funeralis non recessit: hie noster graciosus Heliseus familiari internuncio absque presentia corporali filiam reddidit sospitati famuli memorati. Alias vero dum feruentis deuotionis fasciculo calefactus sanctorum collegio mentaliter inhabitaret, mulierem febricitantem consolari peruenit : quam bene- 40 dictionis habundantia plenarie reficiens, grauitads infirme declinauit supplitia; et mulier dominum in saneds suis benedizit propter exoptate saluds solatium. Inuehendus est calamus mentes audi- endum promptius informare quomodo prefatus veridicus palmes in horto paradisi cum angelis complantatus, granorum penuriam in vita 1 « valitudine. * £. cunctoque. * r. visus ? 4 £. vigor.
2De &ancto Manne ue TSrpDlpngton. 75
multipliciter effugauit Accedente itaque tempore quo granorum multi- plicitas recedere[t], et parcitas eorundem consuetudinaliter inoleret, ad locum in quo grana annualia ab imbribus defensorie seruabantur personaliter maturauit. Dumque frumenti modicum repperisset aceruum, qui monasterii sumptibus non posset satisfacere, aduocato 5 suffragio instillantis superni dixit stipendiariis : 4 Istius grani portio- n[em] 1 vigilantius custodite : cui deus largiflua manu munificentie aug- mentationem infundat, intraque spicarum loculos interioris grani mul- tiplicationem m presenti renouare dignetur.’ Collataque benedictione paterna, Marthe querelam actiuam in Maria vacante terminauit. 10 Considerataque debita eiusdem mensuratione sub modio, non latuit placidissime eiusdem conuersationis miraculosa contestation dum fru men turn benedictionis adipe inpinguatum suscepit decies incre- mentum. Postea con for mis miraculi testatio sacrosanctum magnificat confessorem, cum paruum ordei cumulum alias in mensurationem 15 consimilem augmentauit. Ex hiis igitur et aliis quamplurimis aflir- mationibus nostre fidei sedenti super Cherubin laudes debitas persol- uamus, et ex interioribus cordis medullis sibi ofiferamus libamina collaudadonis, qui tantorum miraculorum perlustratione mirifica, vitali labilitate nostrum sanctum decorauit, nosque in angularibus ao mundi tenebris desolatos exuberand consolatione visitauit. Huius, inquam, miraculi gratificatio hunc Christi vestigialem imitatorem conformiter manifestat, dum vere assertionis indicio * Christus paucos panes miraculose augmentauit ad saturadonem quinque milium hominum, huius viri sancdtas inaudita grana 8 muldplicauit et in rei 25 familiaris vdlitatem beatius preparauit. Cuius manifests probatione deductiue elici potent quod cum Christo ardentius amato stabiliter adunitur in am ore, celestis lampadis choruscatione perpetualiter confortatus. O spiritualis fortitudinis plantator egregie, qui in prela- tionis honore et experimental! solicitudine angusdas laboriosas pro 30 Christo tolerasd: nos miseros oculo impassibili prospitiens, lepra vitiorum pluries maculatos tuis sanctis subsidiis efficias nociua dis- perdere, vdlia complantare, vt qui gradam tand nominis contem- plamur, vlterius non disdnguamur mole grauaminis peccatorum. O gaudium saluds eteme, ecclesiam confortans nationis anglicane, que 35 nouella proles expectata salute inter anxios ploratus 4 mesdcie laudum preconia non cessat concinere, dum illustrata miracula nostre Europe extremitates exornant, preoccupant et letificant vniuersas. O primu- lam virend folio grade circumtectam, qui virescends 8 miserie mun- dialis caduca solamina spemere consueuit, quern celestis agricola in 40 horto paradisi delectabilis decendus complantauit, cuius odorabilis redolenda restaurat gradus rectissimos sospitads : eius benignitatem piissimis suffragiis exoremus, quatinus post deserta exilii presends
1 E. portioni. 8 E. vero ass. iudido. * E. gratia. 4 E. ploratos.
* E. viricescentis.
76
iswra Legenim Snfftte.
vestigia nostrasque 1 animas perducat ad Abrahe solatia sempitema. Ingruente peroptato tempore quo corruptionis carnee prelium immi- neret animaque gratiosa pro imperiali victoria nubes ethereas pene- traret, hunc oriens ex alto visitans morbi pestilentialis signo euidenti 5 in latere, ad celorum consortium inuitauit. Exinde fratribus aduocatis in cameram vbi pastor sanctissimus mortis angustiam expectauit, incepit increscente passione egritudinis in paucis eisdem consulere : videlicet vt humilitatis, vnitatis, et obedientie integra vincula conser- uarent, charitatis ac concordantie nitore fulgentes vnanimes conti- 10 nuarent in consiliis preuidendis, statuta regularia ac minimas obser- uantias deuotius custodirent, et superueniente luctu sui interims repentini tranquillitati 1 et confidentie, confratrem eligerent in pasto- rem, qui mutue 2 dilectionis et charitatis eloquio presentem gregem confortaret, dirigeret et conseruaret. Fundatus itaque in euangelio 15 quod Christus reguli hospitium noluit intrare ne videretur diuitias honorare ; consideransque diuitis epulonis cruciatus in inferno, et solatia Lazari3 in sinu Abrahe quiescentis, amorem diuitiarum detestabiliter reprobauit, et earum contemptum in prelatia constitutus subditis exemplauit, verbis connectens subsequentibus : ‘ Auri afflu- ao entiam nostra bursa non continet, et supremo conditore gubemante cuiquam hominum in aliquo non indebitamur. Cognoscimus veraciter quod complacenter cunctorum aspectus non preuenimus : sed qualiter rexerimus, post recessum fidele percipietis inditium4, et qualiter- cunque latratus inimicitie nostros actus reprobarunt, horum rubigi- 25 nosum eloquium signa euidentia* expugnabunt.’ Hiis familiariter prosequutis in medio nabso (!) 9 indutus ad caraem cilicio7, ingraues- cente egritudinis morsu vipereo, acceleranter affectauit dissolui et esse cum Christo. Postea quidam medicus in conti nenti cameram ingrediens vbi prefatus pastor tempora mortis expectauit, voce con- 30 solatoria taliter erumpebat : * Pater benignissime, quamuis ingra- uescentis morbi ferocitatem non potestis in sospitatem commutare, capiatis tamen antidotum 8, spiritum ad tempus reficere.’ Cui sanctus :
* Si omnino debemus medicinam recipere, parati sumus humilius obedire ' ; intime recolens tenorem regule taliter imperantis : * Fiat
35 sine murmure de consilio medicine et sequitur : * Faciat quod faciendum est pro salute.' Recepto itaque contra infirmitatis violentiam confortatiuo antidoto10, experimentaliter percepit omnes spiritus interiores paulatim reuiuiscere. Egressis assistentibus, post pusillum istorum sermonum commendabili sapientia cepit alloqui 40 capellanum : * Modo percipio quomodo a cordis thalamo medicina collata egritudinis molestiam effugauit : ’ et confestim incumbentis horam resolutionis sibi patemaliter nunciauit. Hec igitur gemma radiis perpetue grade perlustrata, tribus diebus continuis vsque ad horam
1 E. tranquillitatis. * E. mutuo. 3 E. laxari. 4 E. iuditium. 3 E. euidentie.
• r. nudam ) 7 E. silicio. 9 E. antitodum. 3 r. medici ) *• E. antitodo.
De ^ancto 3ofcanne Dt TBrpDlpngton. 77
superne limitationis frequentatis angelorum choris ac visionibus con- solatoriis meruit confortari, adeo vt propter assistentium venerationem spirituum celestium, oculis clare cognitionis ac manibus benigne affectionis contemplans ad supera, pilium super caput sepissime deposuit ac in diuine laudis iubilo polaris celsitudinis consortia salu- 5 tauit. Tanta vtique virtutum vernantia purpuratus, decern et septem annis officium prioratus floride gubernauit, et sexto idus octobris, sue expectationis temporalis in hoc deserto anno sexagesimo, adueniente hora primitus capellano diuulgata, morte coartante perpetui luminis felicitatem ingreditur, in seraphico contubernio perpetualiter congau- 10 dere. In firmamento igitur propugnantis ecclesie velut Stella relucens perpetue claritatis, varios fulgoris radios exemplariter emittebat : Nam fulgore innocentie verus Abel resplenduit, quando dominus, eum premians in celestibus, ‘ ad Abel respexit et ad munera eius.* Erat enim Enok munditie, quando subtractis vitiis pari passu virtu- 15 turn cum deo ambulauit, quern tulit diuina magnificentia in paradisi redolentia perpetue stabiliri. Hunc Noe spes verissima superius eleuauit, quando iuxta mandatum dominicum archam cordis lignis virtutum fabricauit, qua a diluuii infernalis fluctibus perpetuis gratuito libera[ba]tur. Hie Abraham per repromissionem eteme felicitatis duos ao filios enutriuit, idem monasterium perlustrantes imitatoriis eiusdem patroni vestigiis per miraculorum choruscationem. En Iacob laboris, qui moram faciens pro Rachele, Lye laboriosam actiuitatem non despexit. lob et Tobias